Dr. Inga Dóra Björnsdóttir mannfræðingur skrifar.

Allt frá því ég man fyrst eftir mér var íslenskan talin vera í hættu, hættu sem kom jafnt að utan sem innan.  Á mínum æskuárum var danskan, tungumál ríkisins, sem réði yfir Ísland í 500 ár, aðal óvinur íslenskunnar. Dönsk orð, sem voru sómasamleg, þegar þau komu úr munnum Dana, urðu að slettum, þegar þeim var skotið inn í íslenska setningu, slettum, sem þurfti að þrífa burt tafarlaust.

Og það var önnur, og ekki síðri ógn, á þessum árum, sem stafaði að íslenskunni, en það var þágufallssýkin. Það var sýking, sem uppræta þurfti með öllu. Þeim sem varð á að segja „mér hlakkar til“, stað þess að segja„ég hlakka til“, og þeir sem sögðu, „mér langar til“, í stað „mig langar til“, fengu makleg málagjöld frá íslenska tungumálaeftirlitinu, en starfsmenn þess voru einkum og sérílagi kennarar í skólum landsins.

Nú stafar að íslenskunni önnur og meiri ógn, sem er hin enska tunga, tungumál, sem í dag er orðið að alheimsmáli, ekki síst vegna tilkomu rafrænna miðla, sem fólk á öllum aldri í flestum löndum heims, nýtir sér hvern dag til lesturs og tjáningar. Í samanburði við yfirtöku enskunnar, verða dönskuslettur og þágufallssýki, án efa léttvægar fundnar.

Mér hefur verið sagt að ungt fólk á Íslandi bregði oft fyrir sig ensku í samtölum sín á milli, og sumir unglingar segi, að enskan sé þeim vænni, því hún er einfaldari að gerð en íslenskan og að þeir fái alla jafna hærri einkunn í ensku en í íslensku!

Vonandi fer allt á besta veg, og að íslenskan fái frið fyrir enskunni til að þróast og dafna, sem aldrei fyrr.

Ég hef búið erlendis í áratugi og tala íslensku og ensku jöfnum höndum. Að lifa við tvítyngi gerir það að verkum að maður er sífellt að spá í uppruna orða og orðatiltækja, merkingu þeirra og tengsl þeirra við menningu og sögu þeirra landa, þar sem þau eru töluð.

Ég veit ekki hvort það sé aldurinn sem ræður því, en að undanförnu hafa skotist upp í huga minn alls kyns orð og orðatiltæki, málshættir, heilræðavísur og tilsvör, sem ég lærði í æsku og grófu sig í djúpminnið og sitja þar enn. Nú veit ég auðvitað ekki hvort þau séu enn á hraðbergi í íslensku talmáli, en í þeim felst mikil viska, sem enn getur nýst öllum vel.

Eitt af því, sem mín kynslóð ólst upp við, var að vera orðvar, eða eins og máltækið

„Oft má satt kyrrt liggja“ gefur til kynna. Nú annað orðatiltæki í sama dúr, sem oft heyrðist var

„Fæst orð bera minnsta ábyrgð.“

Annað orðatiltæki af svipuðum toga var: „Segðu aldrei nema satt, og þú munt hverjum manni hvimleiður verða.“

Svo voru það orðatiltæki, sem vöruðu við prjáli og fagurgala:

„Ekki er allt gull sem glóir.“

„Oft er flagð undir fögru skinni.“

„Ekki eru allir viðhlæjendur vinir.“

Okkur bar einnig að forðast að særa aðra, eða eins og Einar Ben sagði þá skyldi „aðgát höfð í nærveru sálar.“

Við áttum líka að temja okkur lítillæti, eins og segir í heilræðavísu Hallgríms Péturssonar, sem allir lærðu:

Lítillátur, ljúfur og kátur,

leik þér ei úr máta;

varast spjátur hæðni og hlátur,

heimskir menn sig státa.

Svo áttum við að varast að fella dóma um annað fólk, eins og eftirfarandi heilræðavísa sýnir:

Gakktu hægt um hvers manns dyr

og gáðu vel að þér.

Enginn veit sína ævi fyrr

en öll er.

Önnur aðvörun af sama toga:

„Gakktu hægt um gleðinnar dyr…“

Vinnusemi var mikilvæg, en hún varð að vera byggð á skynsemi, því

„Meira vinnur vit en strit.“

„Og allt má lagið hafa hér, sama af hvaða tagi er.“

Faðir minn hafði mörg tilsvör á reiðum höndum, sum voru hans eigin, önnur sennilega ættuð úr Skagafirði, eins og hann.

Þegar vinir hans urðu á vegi hans, spurðu hann þá gjarnan:

„Hvernig hefur þú það, svona yfirleitt, í aðalatriðum, í stórum dráttum og í heild?“

Ef við spurðum hann hvort hann þekkti einhvern ákveðinn mann, þá sagði hann annað hvort:

„Já, hann er einkavinur minn, velunnari og fermingabróðir.“

Við vissum auðvitað að síðasti hluti setningarinnar var ekki sannur, því hann átti engin fermingarsystkini, þar sem hann fermdist einn í Hóladómkirkju.

Ef hann þekkti ekki viðkomandi, þá svaraði hann því til:

„Nei, hann þekki ég ekki, hann hefur aldrei komið til mín.“

Þegar við krakkarnir kvörtuðum yfir því að hafa verið beitt órétti, þá sagði hann gjarnan:

„Allir eru vondir við þig alltaf, og enginn er góður við þig aldrei, svo Guð gefi frá toppi til táar og ilja.“

Eitt sinn þegar hundrað krónu seðill, sem mér hafði verið gefinn, fauk út í veður og vind, gekk faðir minn til liðs við mig til að leita að honum, því hann vissi að „betur sjá augu en auga.“

En auðvitað fannst seðillinn ekki!

Þegar hann kom heim þreyttur eftir langan vinnudag, þá lagðist hann gjarnan í sófann í stofunni til að hvíla sig. Hann hafði það fyrir sið að liggja aldrei með höfuðið á sama enda sófans tvo dag í röð:

Hann sagði, „Í gær lá ég þarna“ og benti á þá hlið, sem lá hann deginum áður,  „en í dag ligg ég hérna, því tilbreytnin gleður.“

Já, tilbreytnin gleður svo sannarlega, í tungumálinu sem og öðru!

Dr. Inga Dóra Björnsdóttir mannfræðingur skrifar. 

Svona hljómaði söngur krakka af minni kynslóð, sem við sungum í tíma og ótíma, en Steindór var eitt af þrem leigubílafyrirtækjum, sem voru starfandi í Reykjavík á mínum æskuárum, hin tvö voru Hreyfill og Bæjarleiðir.

Að undanförnu hafa verið umræður í íslensku fjölmiðlum um einmanaleika, einsemd og félagslega einangrun fólks á Íslandi. Það dvelur langdvölum heima hjá sér, eitt og einangrað við tölvuskjái og þegar það fer úr húsi fer það allra sinna ferða á einkabíl. Nær eina fólkið, sem það sér þegar það er á ferð, eru aðrir bílstjórar á bílum, sem sitja pikkfastir eins og þeir sjálfir í umferðarþvögu, þar sem hver og einn bílstjóri bölsótast út í hina bílastjórana fyrir að tefja þeirra för.

Í þesssari umræðu benti einn spekingurinn á að það væri hollara fyrir sálartetrið þessara einangruðu og æstu bílstjóra taka strætó, slaka á og taka ókunnugt fólk að tali.

Þegar ég var að vaxa úr grasi á fimmta áratug síðusta aldar, var tíðin önnur. Miklabrautin var enn malarvegur og þó ég hafi ekki áreiðanlegar heimildir fyrir því, þá leyfi ég mér að halda því fram, að á þeim árum hafi meirihluti Reykvíkinga farið flestra sinna ferða í strætó. Það gerði ég og allir vinir  mínir.

Á þessum árum voru farþegar strætó þverskurður af íslensku borgarsamfélagi:

Þar mátti sjá ráðnuneytisstjóra, bankamenn, skrifstofumenn og hafnarverkarmenn. Þar voru líka á mæður á ferð með börnin sín, eldri borgarar, svo ekki sé talað um allan barna og unglingaskarann, sem var  á í leið í skólann, í tónlistartíma, í danstíma, í sund, á íþróttaræfingu eða var bara að fara til að slæpast niður í bæ.

Í strætó var okkur unga fólkinu kennt að bera virðingu fyrir þeim sem eldri voru.

Margir af minni kynslóð muna án efa eftir skiltinu í strætó, sem sýndi þóttafullan, pattarlegan unglingsstrák, blístrandi með glott á vör, sem sat sem fastast í sætinu sínu, meðan eldri farþegi stóð og hélt sér fast í stöngina í strætó. Undir skiltinu stóð með stóru letri:

„Kurteis börn bjóða fullorðnum sæti.“

Strætó var félagsheimili á hjólum, en það var staður þar sem ungt fólk átti stefnumót við vini sína sína, og það bar við að það eignaðist nýjan kunningja í strætó. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að einhverjir af minni kynslóð hafi kynnst stóru ástinni í lífi sínu í strætó. Í strætó hitti maður líka oft vini sína í þeim eina tilgangi að fara hringinn, eins og kallað var. Að fara hringinn fólst í því að hópur vina safnaðist saman í stæðinu aftast í strætó og skemmti sér saman, meðan strætó ók um önnur hverfi borgarinnar. Þegar strætó var kominn hringinn steig hópurinn út úr vagningum og hélt á önnur mið.

Annað sem gerðist gjarnan í strætó, var að maður týndi lausamunum, eins og vettlingum og hönskum, treflum og húfum og jafnvel töskum og veskjum. Þegar þetta gerðist, leitað maður til skrifstofu skilamuna Strætisvagna Reykjavíkur og oftar en ekki, höfðu munirnir ratað þangað inn. Enn svo var það þó ekki alltaf. Systir mín gleymdi eitt sinn mjög fallegri húfu, sem hún hafði nýlokið við að prjóna, í strætó. Hún grennslaðist eftir henni án árangurs og taldi fyrir vikið að húfan fína væri að henni eilífu glötuð.

En svo reyndist ekki vera. Skömmu eftir að hún glataði húfunni góðu, fór hún í strætó og viti menn: þar sat stúlka stolt, með fínu húfuna hennar á höfði. Systir mín gekk til hennar og spurði hana kurteisislega, hvort hún hefði fundið húfuna í strætó. Stúlkan játti því, og þegar systir mín sagði henni að hún ætti húfuna, tók hún hana ofan í snatri og rétti systur minni. – Eftir þetta gætti hún húfunnar sem sjáaldurs augna sinna.

Eitt sem skapaði spennu við strætisvagnaferðir voru tilraunir okkar krakkana að svindla okkur í strætó. Ein leið til þess var að fara inn að aftan, önnur var að þykjast setja strætómiða í baukinn, og enn önnur var að skjótast sem hraðast fram hjá bauknum án þess að borga í von um að bílstjórinn tæki ekki eftir því. – Ég hef alla tíð verið hrædd við svindla, því í þau fáu skipti sem ég reyndi, komst upp um mig um leið. Fyrir vikið reyndi ég aldrei að svindla mér í strætó, en þrátt fyrir það, þá komst ég eitt sinni í bobba vegna greiðslu í strætó.

Á þessum tíma greiddu börn með hvítum miðum í strætó, en fullorðnir með gulum.

Dag einn, þegar ég var að bíða eftir strætó, fann ég röð af  þrem bláum miðum merkta SVR á stoppustöðinni. Ég taldi mig aldeilis hafa dottið í lukkupottinn og gaf vinkonum mínum, sem voru með mér, sitt hvorn miðann og tók síðan þann þriðja sjálf.

Ég var fyrst upp í vagninn og bláköld stakk ég bláa miðanum í baukinn.- Þegar ég var rétt búin að því, leit vagnstjórinn á mig með spyrjandi augum og sagði, „Vina mín, hvað ertu eiginlega gömul?“ Ég leit á hann hváði við „átta ára.“ „Já, vinan,“ svaraði hann um hæl, „bláu miðarnir eru ætlaðir áttræðum farþegunum, en ekki átta ára farþegum.“  – Ég stokkroðnaði og skömmustuleg sótti ég barnamiðann minn í vasann og stakk honum í baukinn og vinkonur mínar gerðu hið snarasta það sama.

Á þessu augnabliki uppgötvaði ég að eldri borgurum var boðið upp á að ferðast með strætó á lægri verði en börnum og fullorðnum. Og nú er ég svo lánsöm að búa við góðar strætisvagna-samgöngur og nýti ég mér þær óspart: Og nú get ég kinnroðalaust borgað með miða fyrir eldri borgara, hann er að vísu ekki blár, heldur rauður og hvítur, en hver ferð kostar 80 cent.