Guðjón er þekktur af vönduðum vinnubrögðum og þessi ber handbragði hans glöggt vitni. Ótal ljósmyndir prýða bókina og bara að finna þær og velja úr þeim söfnum ljósmynda sem hér er að finna er út af fyrir sig mikið þrekvirki. Texti hans er aðgengilegur og læsilegur svo allir geta notið þess að lesa þessa bók ekki bara fræðimenn. Það er einnig skemmtilegt að rýna í myndirnar og leita að kunnuglegum andlitum, stöðum og kennileitum. Margir munu sjá Reykjavík æsku sinnar birtast hér í máli og myndum.

Það er einnig merkilegt að lesa um og átta sig hvernig æskan varð verðmæti í sjálfu sér, hvernig börn fóru frá því að vera litlir fullorðnir yfir í að vera álitin sérstakur hópur með eigin þarfir og réttindi. Þetta er stórmerkileg bók, athyglisverð og skemmtileg sem eiginlega ætti að vera til á hverju heimili.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Guðjón Friðriksson er ótrúlega afkastamikill rithöfundur og alþýðufræðari

Guðjón Friðriksson sagnfræðingur og rithöfundur hefur síðustu tvö árin birt 160 myndir af húsum á Facebook, ásamt upplýsingum um byggingu þeirra og fólkið sem þar bjó.  Hann segir að upphaflega hafi hann fengið þá hugdettu að segja frá húsunum á Facebook en hafi ekki hugsað sér þá, að þetta yrði jafn umfangsmikið og orðið er.  Hann segir að sig hafi langað að vera með eitthvað jákvætt á Facebook, þar sem mikið væri um nöldur og neikvæðni á netinu. „Ég fékk svo góðar viðtökur og var svo ánægður með lækin að það hefur orðið til þess að ég hef haldið þessu áfram“, segir hann hlæjandi. Guðjón hefur sent frá sér hverja bókina á fætur annarri síðustu árin, stór og mikil verk. Þegar blaðamaður Lifðu núna hafði orð á því að þetta væru ótrúleg afköst og við bættust húsapistlanir sagðist hann hafa haft það sem áhugamál lengi, að taka myndir af húsum í Reykjavík og ætti myndirnar því til, en hann hefur tekið nánast allar húsamyndirnar sem hann setur á netið. Guðjón ferðaðist innanlands í sumar, eins og svo margir og notaði þá tækifærið til að mynda hús á þeim stöðum þar sem hann kom.  Hann hefur veitt Lifðu núna leyfi til að deila nokkrum húsapistlum með lesendum vefsins og verða þeir birtir vikulega á næstunni. Hér fyrir neðan er frásögn Guðjóns um húsið.

Hús dagsins (143). Hamragarðar Hávallagötu 24 í Reykjavík. Hér er um að ræða býsna sögufrægt hús því það var reist sérstaklega fyrir Jónas Jónsson frá Hriflu, einhvern eftirminnilegasta stjórnmálamann 20. aldar á Íslandi. Það var Samband íslenskra samvinnufélaga (SÍS) sem stóð fyrir byggingu hússins og var það hugsað sem skólastjórabústaður en Jónas stofnaði Samvinnuskólann og var skólastjóri hans allt til ársins 1955 auk þess að vera einn helsti hugmyndafræðingur samvinnuhreyfingarinnar. Augljóslega hefði SÍS ekki byggt slíkan glæsibústað fyrir hvaða skólastjóra sem var enda mun Jónasi hafa verið boðið húsið að gjöf að einhverju leyti þegar hann lét af skólastjórastarfinu en hann þáði ekki. Jónas og Guðrún Stefánsdóttir kona hans fluttu í húsið 1941 og bjuggu þar til dauðadags en hún dó 1963 og hann 1968. Arkitekt að húsinu, sem er í eins konar herragarðsstíl var enginn annar en Guðjón Samúelsson en þeir Jónas voru einkavinir. Eftir daga Jónasar voru Hamragarðar um tíma félagsheimili samvinnumanna en komst í eigu Búseta árið 1993 sem hafði skrifstofur hér og síðar Búmenn frá 1998. Í 17 ár bjuggu hjónin Ritva Jouhki og Reynir Ingibjartsson í húsinu en hann var lengi potturinn og pannan í félagsstarfi samvinnumanna og forystumaður í Búseta og Búmönnum. Árið 1999 keypti Elvar Aðalsteinsson frá Esikifirði Hamragarða en seldi það svo aftur árið 2002 Kára Stefánsson forstjóra Íslenskrar erfðagreiningar og konu hans Valgerði Ólafsdóttur meinatækni og félagsfræðingi. Bjuggu þau þar til 2011 en síðan hefur það verið í eigu hjónanna og lögmannanna Sigrúnar Benediktsdóttur og Ingólfs Friðjónssonar.

Í morgun barst til mín í pósti myndskreyttur bæklingur, 16 blaðsíður, frá Velferðarsviði Reykjavíkurborgar með upplýsingum um þjónustu fyrir eldri borgara sem er góðra gjalda vert. Það fór hins vegar dálítið í taugarnar á mér, sem er að verða 75 ára, að í bæklingnum eru þrjár myndir – hvorki fleiri né færrri – af mönnum að spila á harmoníku. Það virðist vera alveg föst staðalmynd af eldri borgurum að þeir hafi óskaplega gaman af harmoníkutónlist sem ég held að hljóti að vera alrangt varðandi meirihluta eldri borgara nú til dags – þó að það kunni einhvern tíma að hafa verið staðreynd. Ég leyfi mér að benda á að þeir sem eru nú um áttrætt eru rokkkynslóðin. Elvis Presley og Little Richard voru þeirra ídól. Og við sem erum eilítið yngri af eldri borgurum, svona um sjötugt og þar yfir, ólumst upp við Bítlana, Rolling Stones og Bob Dylan. Við höfum bara ekkert sérstaklega gaman af gamaldags harmoníkuspili – því miður. Svo kann að vera að við höfum mestan áhuga á því sem er efst á baugi í tónlistinni núna – rétt eins og hverjir aðrir. Ég hlýt því að álykta að þarna séu fordómar gagnvart eldri borgurum vaðandi uppi. Og hananú.

Fjöldi fólks hefur sett athugasemdir við færsluna hjá Guðjóni og þar kennir ýmissa grasa. Hérna eru fjögur dæmi

Er svo heppin að búa ekki í Reykjavík og hef þar af leiðandi ekki fengið þennan uppbyggilega bækling. Harmónikka er alls góðs makleg, sérstaklega ef menn eru fyrir gömlu dansana😉 en annars tek ég undir það sem fram kemur í pistlinum. Þeir hjá velferðarsviði Reykjavíkurborgar þurfa að lesa betur kynslóðirnar.

Þetta eru tímabær skrif Guðjón. Ég verð sjötug í sumar og er rokkari í eðli mínu. Þessar staðalímyndir eru gersamlega út úr kú. Upphlutirog fléttur, harmónikkur og axlabönd. Common🤪 Ég ferðast um víða veröld til að fara á rokktónleika og með Bítlalógóið tattóverað á handlegginn á mér. Mér finnst þessar myndir eins og einn stór brandari

Harmonikan er fjölbreytt hljóðfæri það eru bæði ungir og aldnir sem spila á þetta hljóðfæri bæði rokkk, djass , klasiska hljómlist. Við eigum marga unga frábæra harmonikuleikara sem við getum verið stolt af.

Reynir harmonikkuleikari er náttúrukega rokkari af guðs náð… með tagl og allt… 

Fyrir hverra hönd talar þú? Ég spila á harmoniku, áttræður. Og kallarðu leik Reynis Jónassonar gamaldags? Og hvað með kórinn? Hefurðu gaman af söng gamalmenna?

Og Guðjón svarar þessu síðasta kommenti á þessa leið.

Harmoníkan er flott hljóðfæri. Tel hana bara ekkert frekar einkennandi fyrir okkar kynslóðir sem nú eru komin á efri ár en yngri kynslóðir eins og látið er að liggja í umræddum bæklingi og sýknt og heilagt. Og ég hef gaman af góðum kórsöng, punktur basta.

Hér fyrir neðan er svo mynd af umræddum bæklingi.

Þegar Halldór var 14 ára langaði hann mest til að verða sjómaður en það vóg upp á móti löngun hans að hann var alltaf sjóveikur þegar eitthvað var að veðri. Að loknu unglingaprófi í Barnaskólanum í Höfn var því afráðið að hann freistaði þess að ganga menntaveginn. Lykillinn að því var að taka svokallað landspróf sem veitti aðgang að menntaskóla. En það var nálarauga sem ekki var öllum gefið að ganga í gegnum. Ná þurfti aðaleinkunninni 6 á prófinu til að komast í menntaskóla en fjöldi unglinga, sem það þreyttu, náði ekki þeirri einkunn. Ekki var óalgengt að um helmingur félli í hverjum landsprófsbekk.

Ekkert landspróf var á Höfn þannig að Halldór hélt til Reykjavíkur haustið 1961, nýorðinn 14 ára gamall. Þangað voru afi hans og amma, Halldór og Anna Guðný, nú flutt. Halldór var orðinn útibússtjóri Búnaðarbankans á Egilsstöðum en dvaldi þar einungis á sumrum. Á veturna sat hann sem fyrr á Alþingi í Reykjavík. Gömlu hjónin fögnuðu komu Halldórs, uppáhaldsbarnabarnsins, og hjá þeim bjó hann í Stigahlíð 2 þennan vetur, 1961-1962, og stundaði nám í Gagnfræðaskóla Austurbæjar sem var til húsa í Skólavörðuholtinu.

Halldór kom ókunnugur inn í 3 bekk Y í Gaggó Aust, þekkti engan og var þar að auki ári yngri en flestir í bekknum. Þetta var talinn úrvalsbekkur og Halldór kom í hann sem “súpernemandi” frá Höfn í Hornafirði, að sögn eins bekkjarfélaga hans. Að vera í 30 manna bekk var dálítið yfirþyrmandi. Þar sátu 18 Reykjavíkurstrákar, sumir uppivöðslusamir, og 12 stelpur. Hann eignaðist að vísu fljótt vini en fann sig ekki í náminu auk þess sem í ljós kom að undirbúningur hans úr skólanum í Hornafirði var hreint ekki nógur. Engin enska hafði t.d. verið kennd þar eystra. Hornfirðingum, sem fóru í landspróf á þessum árum, gekk yfirleitt illa í fyrstu tilraun.

Sveinn Aðalsteinsson, síðar viðskiptafræðingur, varð einn helsti kunningi Halldórs þennan vetur. Hann bjó í Lönguhlíð og Halldór kom jafnan við hjá honum á leið í skólann og þeir gengu saman niður eftir og í skólann upp á Skólavörðuholtið. Ásmundur Jakobsson, síðar eðlisfræðingur, sem einnig bjó í Hlíðunum slóst einnig oft í för með þeim.  Sveinn sagði að Halldór hefði verið á skóm með plastsólum og hafi alltaf verið að detta á leiðinni þegar hálka var.

Sveinn sagðist reikna með að fyrir Halldór hafi það verið álíka stórt stökk að koma til Reykjavíkur eins og fyrir reykvíska stráka að fara til útlanda. Honum er minnisstætt að hann fór mikið í bíó og sérstaklega í Trípolíbíó sem Halldór kallaði Trippolíbíó. Sjálfur sagði Halldór síðar um reynslu sína þennan vetur að hann hefði ekki farið neina frægðarför til Reykjavíkur:

“Mér líkaði vistin illa. Ég fann það fljótt að ég var ekki jafn vel undirbúinn og aðrir nemendur, svo að það setti í mig einhvern mótþróa. Ég lærði frekar lítið og þar kom að ég hætti, nennti þessu ekki lengur.”

Í öðru viðtali sagði Halldór:

“Ég held að það sé mikið áfall fyrir margan dreifbýlisunglinginn að vera sendur frá ástvinum sínum og félögum til að stunda nám í framandi umhverfi… Ég brást við þeim vanda, sem mætti mér á þessum árum, með því að snúast gegn öllu kerfinu með hástemmdum yfirlýsingum um hvað þetta væri allt vitlaust.”

Hann gaf skít í námið. Útkoman var sú að Halldór fékk 4,93 í aðaleinkunn um vorið og var lægstur allra í bekknum. Hann fékk ekki einu sinni framhaldseinkunn.

Einn af skólafélögum Halldórs í Gaggó Aust var Jón Sigurðsson, síðar skólastjóri, ritstjóri Tímans, Seðlabankastjóri og arftaki Halldórs sem formaður Framsóknarflokksins um stutt skeið. Þeir urðu vinir þennan vetur þrátt fyrir ólíkar skoðanir. Jón var eitt sinn spurður um þessi fyrstu kynni sín af honum og hann sagði:

“Hann var mjög mótaður af aðstæðunum eystra og fann sig aldrei þarna í höfuðborginni á þessum árum… Honum hundleiddist skólinn eins og okkur hinum. Og skólinn sem slíkur var mjög fjarlægur því lífi sem hann hafði lifað fram að þessu. Landsprófsfallið var viss uppreisn hans gegn borgarvaldinu, held ég.”

Þrátt fyrir þetta tók Halldór virkan þátt í félagslífi skólans. Hann virtist ekki þjást af neinni minnimáttarkennd að þessu leyti þó að hann væri hlédrægur að eðlisfari. Miklu fremur efldist hann á vissan hátt í austfirskum mótþróa sínum. Meðal bekkjarbræðra hans voru mjög pólitískir strákar, flestir töldu þeir sig sósíalista eða voru eindregnir Sjálfstæðismenn. En Halldór lá ekki á skoðunum sínum við þá. Hann kom fram sem grjótharður Framsóknarmaður, samvinnumaður og landsbyggðarmaður og átti það til að setja í brýrnar þegar í brýnu sló.

Einn af sósíalistunum, sem var í bekk með Halldóri, var fyrrnefndur Sveinn. Hann skrifaði seinna að mikið hafi verið rætt um lífið og tilveruna þennan vetur og þá ekki hvað síst stjórnmál. Í huga hans var þá þegar engin efi á því að Halldór yrði stjórnmálamaður í framtíðinni.

Jón Sigurðsson og fleiri höfðu stofnað málfundafélag, sem nefndist Fræðafélagið Fróði, og á fundum þess tók Halldórs til máls. Það þurfti visst hugrekki til þess af drengstaula sem ekki var orðinn 15 ára. Kannski kom reynslan af félagsstarfi í stúkunum á Vopnafirði og Höfn honum til góða. Um ræðumennsku hans segir Jón Sigurðsson:

“Þar varð festunnar vart sem hefur einkennt hann síðan. Hann var ekkert að láta spana sig upp og lét engan segja sér eitt eða neitt, heldur leit alla hluti sínum eigin augum. Hann var þykkur, þéttur, sterklegur og stöðugur í rásinni. Og góður ræðumaður. Hann átti auðvelt með að láta til sín taka vegna þess að hann var svo lítt flaumósa. Við hinir strákarnir vorum mikið að föndra við sósíalisma á þessum tíma, en Dóri lét það sem vind um eyrun þjóta. Hann lét ekki boða sér neina tísku.”

En námsdvöl Halldórs í Reykjavík var óneitanlega sneypuför. Sveinn Aðalsteinsson telur að landsprófsfallið hafi orðið honum reiðarslag þó að hann hefði mátt vita í hvað stefndi. Um vorið hraðaði Halldór sér til Hafnar án þess að kasta svo mikið sem kveðju á þá skólafélaga sína í Reykjavík, sem hann hafði bundist vináttuböndum við, og fór beint á sjóinn.  Litli bróðir ætlaði að feta í fótspor Ingólfs bróður síns, sem hafði verið á síld sumarið áður, og verða sjómaður.

Á síld

Haustið 1960 bættist nýsmíðað og glæsilegt skip við Hornafjarðarflotanm. Þetta var 150 lesta stálbátur, sem var um árabil stærsti báturinn á Hornafirði, og fékk hann nafnið Ólafur Tryggvason SF 60. Hann var búinn öllum nýjustu og fullkomnustu tækjum, meðal annars síldarkraftblökk og frystitæki í lest. Eigandi og skipstjóri var aflakóngurinn Tryggvi Sigjónsson á Höfn og var 12 manna áhöfn á bátnum.

Á þessum árum mokuðu menn upp síld á sumarvertíð fyrir norðan og austan. Skipti engum togum að litli fallistinn frá Reykjavík, Halldór Ásgrímsson, rétt að verða 15 ára, fékk skipsrúm sem hálfdrættingur á Ólafi Tryggvasyni SF á síldarvertíð sumarið 1962, þeirri síðustu sem var að einhverju marki fyrir Norðurlandi. Síldinni var mest landað á Siglufirði en þar var aflinn saltaður eða bræddur. Tryggvi skipstjóri var síðar spurður um frammistöðu piltsins og hann sagði:

“Ég tók hann nú bara um borð upp á hálfan hlut, en drengurinn reyndist hins vegar svo harðduglegur að ég ákvað að láta hann fá heilan þegar gert var upp.”

Annar piltur sem réði sig sem hálfdrætting var Gunnar Ásgeirsson á Höfn. Hann lét þau orð falla um Halldór að hann hefði verið fyrirtaks sjómaður og fallið vel inn í hópinn: “Hann hefði alveg eins getað dagað uppi á báti í stað ráðuneytis”, sagði hann.

Halldór Ásgrímsson skrifaði löngu síðar minningargrein um Tryggva skipstjóra og sagði í henni m.a.:

“Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að verða háseti hjá Tryggva 14 ára gamall og tvö sumur var ég með honum á síld norðan og austan við land. Flestir í áhöfninni voru um og innan við tvítugt og um borð var mikil starfsgleði og virðing fyrir “kallinum” í brúnni.”

Halldór skrifaði síðar um þau hughrif, sem hann varð fyrir þegar fjöldi síldveiðiskipa var við veiðar í miðnætursól við Grímsey og Kolbeinsey, ekki aðeins íslensk heldur einnig norsk og rússnesk:

“Á talstöðina hlustuðu allir. Þaðan bárust fréttir um veiðar og útlit. Þá, eins og alltaf, voru sumir skipstjórar mælskari en aðrir og var oft skemmtilegt að fylgjast með umræðunum. Ég heyrði í fyrsta skipti í Jakobi Jakobssyni, forstjóra Hafrannsóknastofnunar, þetta sumar en hann naut mikillar virðingar sjómanna.”

Þeir Jakob áttu eftir að eiga margt saman að sælda síðar meir og verða nánir samstarfsmenn.

Óráðinn ungur maður

Veturinn 1962-1963 var Halldór í hálfgerðu reiðuleysi heima á Höfn og voru foreldrar hans ekki sem ánægðastir með hann. Einkum var pabbi hans af og til að impra á því að hann leitaði sér einhverrar menntunar. Sjálfur var hann vafalaust sannfærður um að hann væri skussi í lærdómi og var tregur til að taka ráðum foreldra sinna. Hann vann ýmsa tilfallandi vinnu til sjós og lands um veturinn og var meðal annars á bátnum Frey SF frá Hornafirði á reknetaveðum. Sjálfsagt hefur sú reynsla enn frekar leitt honum fyrir sjónir að hann yrði að leita á önnur mið en sjóinn:

“… við lentum í vitlausu veðri og lónuðum uppi þar í 5 daga samfleytt, ég var sjóveikur allan tímann og það eina sem ég borðaði þessa daga voru tvö egg.”

Þrátt fyrir sjóveikina fór Halldór aftur á síld á Ólafi Tryggvasyni SF sumarið 1963, enda gátu verið mikil uppgrip í síldinni. Guðrún mamma hans lét svo ummælt að snemma hafi komið í ljós að hann væri afskaplega duglegur að bjarga sér upp á eigin spýtur:

“Það hefur aldrei þurft að bjarga honum peningalega eða á nokkurn annan hátt. Hann hefur haldið sína leið óstuddur.”

Um þetta síðara sumar skrifaði Halldór:

“Þá hafði síldin flutt sig austur fyrir land. Það var mikið áfall fyrir atvinnulífið á Norðurlandi en að sjálfsögðu mikil uppgrip fyrir Austurland. Við lönduðum á Vopnafirði, Seyðisfirði, Norðfirði, Eskifirði og Reyðarfirði og var oft löng bið eftir löndun. Síldin úldnaði í bátnum og við orðnir samdauna lyktinni sem sat í fötum okkar. Við áttuðum okkur ekki á því fyrr en við vorum komnir heim um haustið hvað það var vond lykt af okkur… Við fórum á böll í landlegum en svo virtist sem stúlkurnar hefðu lítinn áhuga fyrir að dansa við okkur og við gerðum okkur ekki grein fyrir ástæðunni.”

Skipverjar á Ólafi Tryggvasyni lentu í nokkrum sjávarháska einu sinni þetta sumar. Halldór hefur orðið:

“Eftirminnilegasta atvikið þetta sumar var að við fengum fullfermi, eins og oftar áður, en það hafði verið kastað í fremur vondu veðri. Okkur tókst að fylla bátinn í skjóli annarra báta, sem komu okkur til aðstoðar, en eftir að því var lokið fór veður versnandi. Var þá ákveðið að losa alla síld af dekkinu. Það reyndist ekki nóg því sjór flæddi stöðugt yfir dekkið og bátnum gekk illa að ryðja sig þar sem lensiportin höfðu ekki undan. Þessi barátta endaði með því að báturinn lagðist á stjórnborðshliðina og var útlitið heldur dökkt. Allir menn höfðu verið kallaðir afturá skipið og við höfðum yfirgefið íbúðirnar frammí. Þegar hér var komið sögu var okkur sagt að vera klárir að fara í gúmmíbjörgunarbáta og voru allir kallaðir upp á bátapall og í stýrishúsið. Lokatilraun var gerð til þess að keyra bátinn upp en okkur var sagt að það gæti farið á hvorn veginn sem var. Því væri mikilvægt að allir væru tilbúnir að yfirgefa bátinn ef þetta tækist ekki. En viti menn, allt fór á betri veg og sýndu skipstjóri, stýrimaður og fyrsti vélstjóri mikið öryggi við stjórnina á þessum tvísýnu mínútum.”

Halldór sagði um þessa lífsreynslu:

“Ég hef oft hugsað til þess síðar að ekki vorum við nú vel búnir til að stökkva frá borði. Ég var klæddur í gæruúlpu og björgunarvestin höfðu ekki verið tekin með úr kojunum í íbúðunum frammí.”

Hann lét síðar hafa eftir sér að í þessum lífsháska hefði hann fyrst og fremst verið að hugsa um nýju úlpuna sína, hvernig færi með hana ef hann lenti í sjónum.

Um borð í síldarbátnum Ólafi Tryggvasyni. Gummi, Valdi, Dóri, Stebbi og Skari. Með fullu nafni frá vinstri: Guðmundur Björgvinsson, Þorvaldur Jónsson, Halldór Ásgrímsson, Stefán Arngrímsson og Óskar Guðmundsson.