Ingibjörg segir að fólk breytist með árunum. „Það verða til dæmis breytingar á vitsmunaþroska okkar eftir því sem við eldumst, við finnum það öll. Enda eru fjölmargar rannsóknir sem styðja þá kenningu. Sem dæmi má taka að við erum ekki eins snögg að komast að niðurstöðu þegar við eldumst en við erum betri að draga ályktanir en þegar við vorum ung. Sem dæmi má taka að ef eldri manneskja hefur um fjóra möguleika úr að velja þá er hún miklu fljótari að draga ályktun en sú sem yngri er. Þar kemur reynslugreindin til sögunnar. Ein af mörgum kenningum um greind leggur áherslu á  að greind sé tvennskonar, reynslugreind og eðlisgreind. Þetta tvennt vegur hvort annað upp en við höldum áfram að auka við reynslugreindina ævina á enda. Svo eru það tilfinningarnar, en tilfinningalífið tekur breytingum með árunum eins og annað.  Það verða líka miklar breytingar á högum fólks þegar það hættir að vinna. Það er mikil sálfræði í kringum að undirbúa starfslok, starfslokin sjálf og það sem við tekur. Við þurfum að rannsaka þetta sérstaklega og spyrja þá sem eru að ganga í gegnum þetta tímabil. Þannig öðlumst við þekkingu,“ segir Ingibjörg.

Ingibjörg hefur í samvinnu við Amalíu Björnsdóttur prófessor, staðið fyrir tveimur viðamiklum rannsóknum á  framlagi fólks 67 ára og eldri. Fyrri rannsóknin birtist árið 2006 og hin síðari nú fyrir skemmstu. Á þeim tíu árum sem liðu á milli rannsóknanna kom í ljós að framlag eldra fólks hafði aukist á tímabilinu.  Í fyrri rannsókninni sögðust til að mynda 62 prósent þátttakenda hafa sinnt barnagæslu fyrir börn sín eða aðra sér nákomna.  Tíu árum síðar sögðust 69 prósent þátttakenda hafa sinnt barnagæslu. Í rannsóknini frá 2006 sögðust 30 prósent hafa aðstoðað við heimilisstörf, viðhald, saumaskap og önnur tilfallandi verkefni. Í rannsókninni frá 2016 sögðust 45 prósent þátttakenda hafa sinnt slíkum verkum. Álíka hlutfall eða um 20 prósent 67 ára og eldri hafði aðstoðað vegna alvarlegrar fötlunar eða veikinda annarra en maka í báðum rannsóknunum.  Árið 2006 höfðu 16 prósent hýst fólk í lengri tíma og 45 prósent í skemmri tíma, hlutfallið 2016  var álíka. Örlítið fleiri sögðust þó hafa hýst fólk í lengri tíma eða 17%  og 45% hafa hýst fólk í skemmri tíma. Þá kom fram í báðum rannsóknunum að eldra fólk hafði lánað börnum sínum fjármuni. Af þessu má ráða að eldra fólk sinnir fjöbreyttum verkefnum og styður við bakið á sínu fólki. Oftast er þetta ólaunuð vinna en skiptir samt sem áður gríðarlega miklu máli fyrir þá sem hana þiggja. Rannsóknir á högum og lífi eldra fólks eru ekki margar hér á landi.  Ingibjörg segir að eftir að hún fór að kenna sálfræði eldra fólks hafi hún orðið hissa á hvað umræða um hópinn var oft á neikvæðum nótum og staðalímyndirnar sterkar. „Það gerði það að verkum að mig fór að langa til að skoða hvernig raunveruleikinn liti út. Sem betur fer þekki ég eldra fólk sem er mjög sterkt og virkt í samfélaginu og í samráði við það fór ég af stað með fyrri rannsóknina. Það má segja að þau hafi komið mér af stað með þetta verkefni.“

Ingibjörg segir að það hafi komið henni einna helst á óvart hversu mikið eldra fólk lagði af mörkum til samfélagsins. „Mér fannst líka óskaplega merkilegt að í fyrri rannsókninni gátum við stungið inn spurningum í spurningavagn Gallups. Þar gátum við spurt þá sem yngri voru hvort þeir hefðu fengið aðstoð frá frá foreldrum sínum sem komnir voru á lífeyrisaldur. Það féll eins og flís við rass niðurstöðunum bar saman. Við gátum líka út frá bakgrunnsbreytum séð hvaða menntun og tekjur þeir höfðu sem nutu hjálpar frá foreldrum sínum. Afar og ömmur passa mest  fyrir þá sem hafa mestu menntunina og hæstu tekjurnar. Lágtekjufólkið gat frekar tekið sér frí ef börnin veiktust eða starfsdagar voru í leik eða grunnskóla.“

Ingibjörg segir að það hafi komið upp sú hugmynd að fá hagfræðing til að reikna út virði þeirrar þjónustu sem eldri borgar inna af hendi. Það hafi hins vegar reynst of mikil vinna og of kostnaðarsöm. Það sé þó ljóst að vinnuframlag eldra fólks sé umtalsvert og spari gríðarlegar upphæðir fyrir samfélagið og þá sem njóta hjálpar frá öfum og ömmum.

Ingibjörg segist skynja það að áhugi á málefnum eldra fólks fari vaxandi. „Mér finnst athyglin þó of oft á neikvæðum nótum og langar til að sýna fram á fleiri og jákvæðari sjónarhorn þegar fljallað er um eldri borgara.   Eldra fólk er fjömennur hópur og hann er jafn fjölbreyttur og aðrir aldurshópar. Fólk breytist ekki í grunninn við það að eldast. Það er ekki hægt að steypa alla í sama mót. Eldra fólk hefur mismunandi áhugamál og býr við misjöfn kjör nákvæmlega eins og fólk á öðrum æviskeiðum.“ Að lokum segir Ingibjörg að það verði að hætt að spyrða saman eldri borgara og öryrkja. Sú tenging heyrist allt of oft. Það á ekki að nefna þessa tvo hópa saman. Það hefur áhrif á sjálfsmynd eldra fólks. Fatlaðir myndu aldrei láta bjóða sér að þessu yrði snúið við. Það má því segja að þeir séu komnir lengra á mannréttindabrautinni en eldri borgarar.“

Frá fræðslufundi FEB

„Neikvæð umræða um eldra fólk er eyðileggjandi og mig langar að vinna gegn henni,“ segir Ingibjörg H. Harðardóttir lektor við Háskóla Íslands. Ingibjörg og Amalía Björnsdóttir prófessor við HÍ, hafa í tvígang gert rannsóknir á framlagi eldri borgara til samfélagsins. Fyrri rannsóknin var gerð fyrir tíu árum og leiddi í ljós að þátttakendur í þeirri rannsókn aðstoðu fjölskyldur sínar með margvíslegum hætti. Nú hefur hluti rannsóknarinnar verið endurtekin og það sama er uppi á teningnum vinnuframlagið er umtalsvert. Ingibjörg segir að umfjöllun um eldra fólk í fjölmiðlum sé oft tengd fjárhagslegri stöðu, bæði fjárhagserfiðleikum eldri borgara og kostnaði ríkisins af auknu langlífi þjóðarinnar.

Skemmir fólk

„Sjaldnar er fjallað um það hvað eldri borgarar leggja af mörkum til samfélagsins. Þessi neikvæði tónn í umræðunni er þó ekki að skapi þeirra eldri borgara sem telja stöðu sína ekki slæma, og í rannsókn frá 2007 lýsti einn viðmælandi því á eftirfarandi hátt: „Ég verð alltaf öskuvond þegar ég heyri þetta. Það er búið að tala svo mikið um þessa slæmu afkomu hjá gamla fólkinu og margt af því er búið að fá þetta inn á heilann sjálft þó það út af fyrir sig hafi kannski ekki yfir neinu að kvarta. Þessi neikvæða umræða skemmir svo mikið fólk.“  Ingibjörg og Amalía komu á fræðslufund hjá Félagi eldri borgara í Reykjavík og kynntu niðurstöður rannsókna sinna.Úrtakið í seinni rannsókninni voru 1200 einstaklingar á aldrinum 67-85 ára og voru þeir valdir af handahófi úr þjóðskrá. Svör fengust frá 706, eða 59 prósent þátttakenda. Kynjaskipting var jöfn í úrtakinu.

Úr niðurstöðunum

Amalía Björnsdóttir á fundi Félags eldri borgara.

Mikill meirihluti þátttakenda í rannsókn Ingibjargar og Amalíu  átti afkomendur, eða 93% þeirra. Barnbörn eitt eða fleiri en ekki langömmu/afabörn áttu 29%, og 57% þátttakenda voru langömmur eða langafar. Niðurstöður benda til þess að framlag eldri borgara á Íslandi til barnagæslu og ýmiss konar stuðnings við fjölskyldu sína og aðra sé umtalsvert. Nær þrír af hverjum fjórum sem svöruðu spurningu um barnagæslu höfðu sinnt slíku, frekar konur en karlar, en þó hafa 69% karla sinnt barnagæslu. Um 29% þátttakenda hafa fylgt börnum eða keyrt á milli staða. Afar og ömmur taka við þegar formleg gæsla eða skólaganga barna nær ekki yfir allan þann tíma sem foreldrar eru bundnir í vinnu. Þarna eru eldri borgarar að aðstoða þegar barnagæsla er orðin púsluspil. Athygli vekur að þó að spurt sé um barnagæslu eftir að 67 ára aldri er náð, en ekki á til að mynda síðasta ári, eru eldri þátttakendur ólíklegri en þeir yngri til að segjast hafa sinnt slíku, undantekning er hópurinn 83 ára og eldri. Vissulega má vera að barnagæsla sé að verða algengari hjá eldri borgurum, en einnig má vera að þegar þátttakendur svara þessari spurningu hugsi þeir um síðustu ár en ekki tíu ár aftur í tímann, þegar þeir voru um sjötugt og voru að passa barnabörnin, eða jafnvel barnabarnabörnin. Þeir þátttakendur sem töldu heilsu sína góða eða mjög góða voru líklegri til að hafa passað börn, ýmist heima hjá sér, eða heima hjá þeim. Hins vegar voru þeir sem töldu heilsu sína lélega ólíklegri til að hafa passað börn. Fimmtungur þátttakenda hafði aðstoðað afkomendur sína eða aðra vegna alvarlegra veikinda eða fötlunar. Ólaunað vinnuframlag var einnig nokkuð algengt, t.d. svöruðu 52% karla og 38% kvenna því játandi að þau hefðu veitt fjölskyldu sinni eða öðrum slíka aðstoð. Eins og fram kom í athugasemdum við spurninguna var þetta frekar hefðbundin kynjaskipting, til að mynda aðstoðuðu karlar við viðhald húss, en konur við saumaskap, sem sýnir að aðstoð var veitt við verkefni sem viðkomandi var vanur að sinna þegar hann var yngri. Þarna er um hulið vinnuframlag að ræða.

Af þessu má ráða að ólaunað vinnuframlag eldra fólks er umtalsvert.  Hér er hægt að kynna sér rannsókn Amalíu og Ingibjargar nánar.

Fólk var spurt um ýmiss atriði svo sem heilsufar sem 79 prósent mat gott eða mjög gott.

Fólk var spurt um aðstoð við afkomendur með vinnuframlagi og kváðust tæplega 42% þeirra hafa veitt slíka aðstoð eftir að 67 ára aldri var náð. Karlar höfðu frekar sinnt slíku en konur. Heldur dró úr aðstoð við afkomendur og aðra eftir því sem þátttakendur voru eldri.

Margt fleira áhugavert kemur fram í könnuninni til dæmis var spurt um fjárhagsstuðning fólks við afkomendur sína. Tæplega 59% höfðu lánað eða gefið peninga og var það algengara meðal karla en kvenna. Um 40% höfðu keypt fatnað, húsbúnað, heimilistæki og aðrar nauðsynjar fyrir afkomendur sína og um 30% styrkt þá með framlagi til tómstundastarfs eða námskeiða. Alls höfðu 15% lánað veð í húsnæði sínu.

Ein af spurningunum sem lagðar voru fyrir þátttakendur varðaði húsaskjól, það er hvort þeir hefðu hýst afkomendur sína eða aðra í lengri eða skemmri tíma. Ríflega 45% höfðu hýst fólk um skemmri tíma og 17% um lengri tíma.

Meðalaldur þátttakendar var 74,4 ár og svipaður fjöldi karla og kvenna tók þátt í könnuninni. Þátttakendur voru 1200 á aldrinum 67-85 ára og svöruðu 59 prósent þeirra. Gallup sá um framkvæmdina og var gagna aflað með því að hringja í fólk. Ábyrgðarmaður rannsóknarinnar var Ingibjörg H. Harðardóttir lektor við HÍ en með henni vann að rannsókninni Amalía Björnsdóttir prófessor við sama skóla.