Satu er finnsk en hefur verið búsett hér á landi í tuttugu ár. Hún kom hingað sem skiptinemi til að stunda háskólanám í þjóðfélagshagfræði en skipti um skoðun og fór að læra íslenskar bókmenntir og þjóðháttafræði í staðinn. Hún er búsett á Ísafirði ásamt manni sínum og tveimur börnum.

Flókið samspil margra þátta

Hildur Rúnarsdóttir er búin að finna Björku systur sína. Þær hafa náð vel saman en æska þeirra systra eftir að þær hurfu var ekki góð.  Tinna, móðursystir Hildar, ól hana upp en Hulda, hin systir móður þeirra þær Rósu og Björk. Hulda glímdi við andlega veikindi og þær systur liðu fyrir það. Þegar sagan um Jakob hefst hafa þyngslin lagst yfir og hún veit að eitthvað slæmt er í vændum. Illa farið lík ungs manns finnst skömmu síðar í sjókví fyrir utan Ísafjörð og smátt og smátt vindur málið upp á sig. Það virðist tengjast dýraverndunarsamtökum og ólöglegu blóðmerahaldi. Á sama tíma berst Jakob við að fá forsjá sonar síns og þarf að mæta fyrir rétt í Finnlandi.

Þótt Satu hafi ekki skrifað skáldsögur áður hafði hún gefið út bæði prjónabækur og handbækur um Ísland. Í Covid sótti að henni einhver tómleikatilfinning og hún hóf að skrifa sína fyrstu skáldsögu. Í bígerð er að skrifa sex bækur í seríunni um Hildi lögreglukonu, systur hennar, Jakob og Betu fyrrverandi lögreglustjóra á Ísafirði. Íslenskir lesendur hafa nú fengið að njóta þriggja. Bækurnar hafa hlotið metsölu í Finnlandi og nokkrar þeirra hafa verið þýddar á ensku en að auki hefur útgáfurétturinn verið seldur til tólf annarra landa. Það er ekkert undarlegt að lesendur séu spenntir því Satu kann vel þá list að búa til áhugaverða fléttu, leiða lesandann áfram frá einni vísbendingu til annarrar og skapa spennu.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Tim var 80 ára, eins og Dolly Parton sem lést 14. ágúst. Hann fæddist í Bretlandi 19. apríl árið 1946. Hann vakti fyrst athygli í uppfærslu á Hárinu í West End í London árið 1968 og frammistaða hans þar leiddi til þess að honum var boðið hlutverk Dr. Frank-N-Furter í sviðsuppfærslum á The Rocky Horror Picture Show í London, Los Angeles og New York. Þegar að því kom að gera kvikmynd eftir söngleiknum kom enginn annar til greina í hlutverkið. Tim sló í gegn og myndin reyndar líka. Hún þykir í dag klassísk og nýjar kynslóðir uppgötva hana reglulega.

Þetta var ódýr mynd eða svokölluð „low-budget“ og saga hennar því nokkurs konar öskubuskusaga sem höfðar auðvitað ekki síður til áhorfenda. Það eru nokkur dæmi um kvikmyndir gerðar af ástríðu en fyrir mun lægri upphæðir en almennt teljast ásættanlegar í kvikmyndaiðnaðnum í Bandaríkjunum sem óvænt slá í gegn, hljóta verðlaun og viðurkenningar og umfram allt skila framleiðendum stjarnfræðilegum gróða.

Hálfrar aldar kvikmynd enn sýnd

Allir þekkja líklega söguþráðinn, Brad og Janet leita skjóls í kastala eftir að bíllinn þeirra bilar. Þar mætir þeim sérstæður gestgjafi Dr. Frank-N-Furter, klæðskiptingur og vísindamaður sem er hvorki meira né minna en að skapa mann. Húsið er auk þess fullt af þjónustufólki og aðstoðarmönnum sem eru vægast sagt undarlegar verur enda frá annarri plánetu. Enn er verið að sýna The Rocky Horror Picture Show í kvikmyndahúsum um allan heim og þessi rétt ríflega hálfrar aldar gamla mynd laðar alltaf að sér áhorfendur.

Í kjölfarið fylgdu mörg kvikmyndahlutverk og Tim var áfram vinsæll söngleikjaleikari og lék m.a. í Spamalot þegar það var sett upp á Broadway. En rifjum upp nokkur þekktustu hlutverk þessa sérstæða og skemmtilega leikara. Kvikmyndin Legend kom út árið 1985 með Tom Cruise í aðalhlutverki. Á móti honum lék Tim Curry óvenjulega alvarlegur. Ridley Scott leikstýrði þessari myrku fantasíu og Tim tókst á við hvorki meira né minna en myrkrahöfðingjann sjálfan, með hornum, hala og hófum. Sagt er að fimm og hálfa klukkustund hafi tekið dag hvern að koma honum í gervið. Myndin í heild var frekar misheppnuð og dró að sér fáa áhorfendur en fékk engu að síður margar tilnefningar fyrir tónlist og búninga- og gervahönnun.

Stal senunni í Annie 

Árið 1982 lék Tim, Annie, barnamynd gerða eftir myndabókinni, Little Orphan Annie eftir Harold Gray. Höfundur sögunnar fékk aftur á móti innblástur úr gömlu kvæði frá nítjándu öld en sagan af Annie sem var ættleidd af ríkum milljarðamæringi, Daddy Warbucks, er ein í röð margra er voru vinsælar um svipað leyti eða 1924. Íslendingar muna eflaust best eftir Pollyönnu. Harold Gray var myndasöguhöfundur og sagan af Annie fór að birtast í New York Daily News í formi hálfsíðu teiknimyndasögu.

Í myndinni lék Tim, Rooster, andstyggilegan frænda Miss Hannigan, kerlingar sem er andstyggileg við Annie. Carol Burnett lék kerlinguna. Hann og kærasta hans plana að ræna Annie og krefjast lausnargjalds af milljarðamæringnum föður hennar. Það var hreinlega dásamleg skemmtun að horfa á þessa mynd með börnunum sínum því Tim hreinlega fór á kostum í hlutverkinu og skapaði án efa eftirminnilegasta karakter myndarinnar.

Var það butlerinn sem gerði það?

Árið 1985 kom út kvikmyndinni Clue létt morðgáta byggð á samnefndu borðspili. Tim lék mann að nafni Wadsworth, butler á stóru herrasetri í Nýja Englandi og auðvitað þurfa áhorfendur að gera upp við sig hvort butlerinn hafi framið morðið. Hér er á ferð klassísk morðgáta með öllum þeim snúningum og uppákomum sem þeim fylgja. Hópur gesta kemur saman að herrasetrinu, svo er framið morð og allir liggja undir grun. Sú nýbreytni að gera þrjú mismunandi eintök af myndinni sem hver hafði sinn endi þótti bæði skemmtileg og til þess fallin að laða að fleiri áhorfendur því sumir vildu sjá allar útgáfur. Líkt og The Rocky Horror Picture Show hefur Clue fengið cult-stöðu þ.e.a.s. myndin nýtur mikilla vinsælda í ákveðnum hópum og er enduruppgötvuð af nýjum kynslóðum ár hvert.

Tíundi áratugurinn byrjaði vel hjá Tim því kvikmyndin It sló í gegn. Þar lék hann illmenni eða kannski réttara sagt illt afl sem verið hefur á sveimi frá örófi alda og tekur sér reglulega bólfestu í manneskjum. Að þessu sinni í trúðnum Pennywise. Myndin er gerð eftir sögu Stephen King og þótt söguþráðurinn sé vissulega spennandi er hann ofurlítið langsóttur. Frammistaða Tims heldur myndinni hins vegar uppi og enn geta hryllingsmyndaunnendur notið þess að finna kaldan hroll hríslast niður bakið við áhorf á þessari ræmu þökk sé honum.

Tim kom einnig oft fram í sjónvarpsþáttum meðal annars Charlie’s Angels og margir muna eftir honum úr Home Alone 2. Undanfarin ár hefur hins vegar lítið borið á þessum skemmtilega leikara enda glímdi hann við mikla vanheilsu. Hann notaði hjólastól og átti í erfiðleikum með margar daglegar athafnir. Til að vara aðra við og vekja athygli á sjúkdómnum kom hann fram á ráðstefnum og í spjallþáttum. Eitt af því sem hann benti á var: „Daginn áður en ég fékk heilablóðfall reykti ég þrjá pakka af Marlboro Reds. Eg mun ekki gera það aftur.“ Hann þótti mjög orðheppinn og einstakur húmoristi og setningar sem þessar því dæmigerðar fyrir hann. Einhverju sinni var einnig haft eftir honum að fólk kæmi enn upp að honum og segði að það hefði ekki getað sofið eftir að hafa horft á hann í It. „Ég get sáralítið gert í því,“ sagðist hann venjulega svara.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

„Mér fannst mjög erfitt að hann vildi fara,“ segir hún. „Ég hefði kannski skilið það betur ef önnur kona hefði verið í spilinu en það var ekki. Lengi velti ég mér upp úr því að hann vildi frekar vera einn en með mér en núna geri ég mér grein fyrir að það var ekki endilega málið. Honum leið bara verr en mér. Ég hafði vinkonurnar, börnin og handavinnuna mína en hans áhugamál og líf voru annars konar.

En um leið ég segi vinkonurnar þá var það eiginlega versta áfallið. Margar þeirra sneru nefnilega baki við mér. Ekki vegna þess að ég þætti einhver ógn, eins og sumir vilja meina að sé raunin þegar fólk er yngra, heldur vegna þess að vinahópurinn samanstóð af stórum hluta af vinum hans og eiginkonum þeirra. Líf okkar þróaðist bara þannig. Ég átti mínar vinkonur en þær urðu ekki hluti af sameiginlegum vinum. Kannski, svona eftir á að hyggja, hafði hann ekki áhuga á að kynnast mökum þeirra en ég lagði mig fram um að kynnast hans vinum og mökum. Þegar við skildum hættu þær flestar að tala við mig.“

Vinslit þurfa ekki að verða

Viðmælandi okkar lýsir hér vel því sem margir standa frammi fyrir við skilnað. Tilveran fer á hvolf því vinirnir fylgja öðrum hvorum aðilanum og hinn situr eftir með sárt ennið. Það getur verið sárt einkum þegar sá yfirgefni telur sig hafa átt traustan vin í þeim sem lokar á hann.

„Ég verð alltaf óskaplega þakklát einni konunni úr þessum sameiginlega hópi okkar. Hún var ekki sú sem ég taldi mína bestu vinkonu í þessum hópi en við náðum vel saman. Hún lagði sig fram um að sýna mér að ég væri ekki gleymd og ég skipti hana máli. Hún hringdi, bauð mér að hitta sig á kaffihúsi og hvatti mig til að tala við sig ef ég þyrfti á að halda. Nú fjórum árum seinna hefur hún komið sér upp sniðugu kerfi til að tækla að við erum ekki lengur par. Honum er boðið ef viðburðurinn eða veislan snýr að manni hennar en mér ef boðið hverfist um hana. Þar hitti ég hinar konurnar og sumar þeirra hafa sýnt mér vináttu eftir að þær sáu viðbrögð hennar en sumar eru alltaf vandræðalegar. Ég átti í fyrstu erfitt með að fyrirgefa kuldann og útilokunina en það kom smám saman. Reyndar mun aldrei gróa um heilt milli mín og einnar úr hópnum. Ég taldi hana nefnilega eina af mínum bestu og það var verulegt áfall þegar hún svaraði sjaldan símanum þegar ég hringdi og hætti alveg að eiga frumkvæði að samskiptum við mig.“

Vinirnir vita ekki hvernig á að bregðast við

Ef marka má ráðgjafa er staða sem þessi erfið á báða bóga og það getur líka verið erfitt fyrir vinina að átta sig á breyttum aðstæðum og hvernig best sé að takast á við það. Eff óvinátta ríkir milli parsins sem er að fara í sundur finnst sumum þeir þurfa að taka afstöðu, standa með einum fremur en öðrum og það getur orðið til þess að viðkomandi forði sér fremur en að blandast inn í deilur.

„Í mínu tilfelli voru engar deilur í gangi,“ segir viðmælandi okkar. „Ég hef hins vegar alveg skilning á að fólki finnist vandræðalegt að bjóða í matarboð hjónum sem eru nýskilin. Sumum finnst líka að tryggð eigi að halda við þann sem þeir hafa átt að vini lengur og það er sjónarmið út af fyrir sig en það eru bara svo margir aðrir valkostir í boði. Ef þér finnst erfitt að fá fyrrverandi eiginkonu, besta vinar mannsins þíns inn á heimilið hittu hana þá utan þess. Hringdu að minnsta kosti og ef þér finnst þú ekki geta haldið sambandinu áfram útskýrðu þá af hverju. Það er rosalegt að upplifa að maður sé ekki lengur til í hugum fólks sem maður taldi góða vini.“
Það er hluti af því að byggja upp nýtt líf að vinna í að halda vinum og eignast nýja. Þá getur hjálpað að taka sjálf/ur aðeins meira frumkvæði – bjóða fólki að gera eitthvað sem skemmtilegt, annað hvort bara með þér eða í litlum hópi. Stundum þurfa vinir tíma og aðlögun að breytingunni. Svo er gott að opna augun fyrir nýjum stöðum og öðru fólki. Þá má taka upp ný áhugamál, ganga í félög eða sækja námskeið.

„Í dag er ég fullkomlega sátt við skilnaðinn. Hann gaf mér tækifæri til að endurskoða líf mitt og fara upp úr þeim hjólförum sem ég var í. Ég er óendanlega þakklát fyrir vinina sem ég á og hafa staðið með mér. Eitt kom mér líka verulega á óvart, ég hélt þegar ég skildi að lítil eftirspurn væri eftir 61 árs konu en annað hefur komið á daginn. Ég á mér í dag bæði kærasta og stærri hóp vina en áður,“ segir viðmælandi okkar að lokum.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

1. Sardínur

Þessi litli ættingi síldar er meinhollur og reglulega góður.  Þær eru ríkar af steinefnum, Omega 3 fitusýrum, B₁₂-vítamíni og D-vítamíni sem við Íslendingar þurfum svo mjög á að halda. Að borða ristað brauð og sardínur í morgun- eða hádegismat er þess vegna mjög góð hugmynd.

2. Gulrætur

Best er auðvitað að borða fjölbreytta flóru grænmetis og ávaxta og mikið af því en gulrætur innihalda beta karótín. Líkaminn breytir þessu efni í A-vítamín og það er gott fyrir sjónina, húðina og ónæmiskerfið. Litarefnin í gulrótum gefa húðinni einnig hraustlegra og fallegra útlit.

3. Fræ

Fæstir borða nægilega mikið af trefjum og þegar árin færast yfir glíma margir við hægðatregðu og meltingartruflanir. Að borða fræ og gróft korn er góð lausn á þeim vanda. Grasfræ, sesamfræ, hörfræ og alls konar annars konar korn og fræ eru góð viðbót út á salat, í hafragrautinn eða út í jógúrtið. Svo má búa til gómsæta og holla grauta úr chiafræjum og möndlumjólk með því að setja 2 msk. af fræjum í krukku, hella yfir ½ bolla af möndlumjólk, setja nokkra dropa af vanilluextrakt út í hræra. Þetta er látið standa yfir nótt, tekið fram að morgni og borðað upp úr krukkunni. Til að bæta grautinn enn frekar er frábært að setja efst, bláber, jarðarber, kókosflögur eða ristuð fræ.

4. Grísk jógúrt

Grísk jógúrt hefur aðeins aðra áferð en önnur jógúrt. Hún er þykkari og sérlega gómsæt. Hana má nota sem uppistöðu í kaldar sósur með öllum mat, borða í morgunmat með ávöxtum, fræjum og öðru trefjaríku útáleggi eða þeyta saman við hana ávöxtum og súkkulaðibitum og frysta.  Allt gómsætt og gott en jógúrtin er góður kalkgjafi og byggir auk þess upp þarmaflóruna, undirstöðu ónæmiskerfisins.

5. Tófú í stað kjúklings

Kjúklingur er hollt og gott kjöt. Hann er líka hægt að elda á marga mismunandi vegu og þess vegna er hann góður prótíngjafi. En það er tófú líka. Margir prófa að skipta út kjúklingakjöti fyrir tófú í uppáhaldsréttinunum sínum og eru undrandi á hve vel það virkar. Tófú hefur þann kost umfram kjúkling að það er gott fyrir hormónakerfi líkamans, einkum geta konur á breytingaskeiði fundið fyrir breytingu á líðan sinni ef þær borða tófú reglulega því það inniheldur náttúrulegt östrógen.

6. Ber allt árið

Ávextir eru góðir fyrir okkur en ber eru sérstaklega góð. Nú er hægt að fá fersk bláber, jarðarber, hindber, brómber og vínber hér allt árið um kring. Kirsuber, krækiber, rifsber, sólber og fleiri berjategundir sjást svo í búðunum á uppskerutíma. Engin ástæða til annars en að njóta eða fara sjálfur í berjamó eða út í garð og nýta sér þessar dásamlegu gjafir náttúrunnar. Ber má frysta og þau eru reglulega ljúffeng frosin.

7. Hnetur

Hnetur eru góður prótíngjafi og eru ríkar af margvíslegum vítamínum og steinefnum. Þær eru sérlega fínn millibiti eða snakk milli mála, frábær viðbót í salatið og passa sérlega vel með laxi og öðrum feitum fiski. Lax í pistasíuhjúp er til dæmis sérstakt ljúfmeti. Þá er laxinn steiktur á pönnu, kryddaður með salti og pipar, síðan hjúpaður pistasíuhnetukurli að ofan og settur inn í ofn þar til hann er gegnum soðinn.

Hún var allt sitt líf óþreytandi í að skrifa greinar og bækur til að tryggja framgang málstaðarins og barðist á hinum pólitíska vettvangi fyrir málum sem snerta velferð kvenna. Hún vakti fyrst almenna athygli þegar hún sótti um og fékk starf í einum af vinsælum næturklúbbum Hugh Hefners kenndum við glaumgosa eða Playboy. Þetta var árið 1963 og Gloria fletti ofan af vinnuaðstæðum Playboy-kanína en það voru gengilbeinur á þessum stöðum kallaðar. Titill greinarinnar var: Ég var Playboy- kanína. Á þessum árum var líf Playboy-kanínu talið eftirsóknarvert lúxuslíf og ungar stúlkur sóttu í að fá starf í kanínuklúbbunum. Myndir birtust af þeim á örmum þekktra manna í tímaritum og Hugh Hefner sást aldrei öðruvísi en skælbrosandi með kanínu, upp á sinn hvorn arminn.

Gloria, sem var blaðamaður í New York á þessum tíma, fór undercover eða í leyniaðgerð í þeim tilgangi að kynnast af eigin raun lífi kanínanna. Tímaritið Show birti grein Steinem en þar sagði hún á kaldhæðinn hátt frá lífi sínu þessar þrjár vikur og lýsti ömurlegri vinnuaðstöðu kvennanna og sýndi fram á að í raun væru þær aðeins barþjónar á óvenjulega lágum launum. Grein Gloriu vakti mikla athygli almennings og nokkur hrollur fór um Playboy-veldið. Þar reyndu menn eftir bestu getu að neita ásökunum hennar. En í New York Times benti þekktur dálkahöfundur á þá staðreynd að mikill munur væri á lífsstíl kanínunnar og yfirmanna hennar.

Á kafi í stjórnmálum

Hún tók allt sitt líf virkan þátt í pólitík í Bandaríkjunum og baráttu fyrir mannréttindum. Margar kvenréttindakonur vildu halda réttindamálum kvenna aðskildum frá baráttu annarra hóp á borð við þeldökka og hinsegin fólk. Í huga Gloriu var þetta allt sama baráttan og hún setti ákveðið jafnaðarmerki milli mannréttindabaráttu svartra, lesbía, homma og annarra innan LGBQT-samfélagsins og kvennréttindabaráttu. Hún skynjaði þetta sem baráttu fyrir valfrelsi og frelsi einstaklingsins til að njóta sín í samfélaginu. Vegna þessa átti hún stundum í ritdeilum við samherja sína í baráttunnni meðal annars Betty Friedan. Gloria var hins vegar í eðli sínu sáttasemjari og hún reyndi ævinlega reynir að bera klæði á vopnin þegar baráttan stefndi í hnút. Hún skynjaði að í einingunni og samstöðunni fælist mikill kraftur og það væri sterkt vopn.

Fjölmiðlar eru mikilvægir í allri hugmyndafræðilegri baráttu. Gloria Steinem og Betty Friedan unnu báðar sem blaðamenn. Gloria byrjaði hjá New York Magazine og Esquire og þar skrifaði hún sinar fyrstu femínísku greinar. Seinna stofnaði hún og ritstýrði Ms. Magazine. Það kom öllum á óvart hversu mikilli útbreiðslu og vinsældum það tímarit náði. Í byrjun var ætlunin að einskorða sig við New York en velgengnin varð til þess að það var gefið út mánaðarlega í fimmtán ár og kemur enn út ársfjórðungslega.

Undir ritstjórn Gloria varð það leiðandi á margvíslegum sviðum og þar birtust greinar um ótal umdeild efni sem enginn annar hafði þorað að tæpa á. Gloria sjálf skreytti oft forsíðurnar og hún hikaði aldrei við að stinga á margvíslegum samfélagslegum kýlum. Nefna má að hún skrifaði grein til stuðnings hjónaböndum samkynhneigðra í Time árið 1970 og Ms magazine var leiðandi í baráttunni gegn umskurði kvenna. Hún barðist einnig fyrir því að hommar og lesbíur fengju að vera foreldrar hvort sem það væri gegnum ættleiðingar eða á annan hátt. Það varð sannarlega ekki til að afla henni vinsælda og hún sætti margskonar ofsóknum

Þekkti sjálf sársaukann

Gloria átti sér einnig viðkvæmari hliðar. Hún gekk í gegnum fóstureyðingu á þeim tíma sem þær voru ólöglegar og var tilbúin að fórna miklu til að tryggja að engin kona þurfi gangast undir þá niðurlægingu sem fólst í slíku. Það er ekki langt síðan að Gloria opnaði sig um þessa reynslu sína. Það var bók hennar, My Life on the Road, sem kom út árið 2015. Þar lýsir hún hvernig hin unga Gloria hitti lækni á hótelherbergi í þessum tilgangi. Árið er 1957 og hún nýkomin til Bretlands, hafði rétt áður slitið trúlofun sinni við unnustan í Bandaríkjunum og þráði að mega ráða eigin örlögum og marka sína stefnu. Læknirinn segir við hana. „Þú verður að lofa mér tvennu, í fyrsta lagi máttu aldrei segja neinum nafn mitt. Í öðru lagi gerðu það sem þú vilt við líf þitt.“ Í bókinni kemur fram, að mati Gloriu, að Dr. Sharpe, sem hún nefndi í fyrsta sinn þegar hún tileinkaði honum bók sína, að lögin sem bönnuðu fóstureyðingar væru óréttlát. Að lokum segir hún að hún hafi sannarlega reynt að gera eins vel og hún hafi getað með allt sitt líf. Ein ástæða þess að Gloria ákvað að skrifa um þessa reynslu sína er viðsnúningur í viðhorfum manna til fóstureyðinga í Bandaríkjunum og viðvarandi andstaða við þeim. Með fyrri ríkisstjórn Trumps opnaðist svo gluggi fyrir andstæðinga þeirra og þær eru bannaðar í mörgum fylkjum Bandaríkjanna.

Sorgin heimsótti hana aftur þegar hún missti mann sinn David Bale árið 2003 en þau voru gift í þrjú ár. Þau kynntust á góðgerðarsamkomu árið 1990 og áttu í sambandi upp frá því en Gloria vildi ekki giftast fyrr en lögin heimiluðu að kona héldi nafni sínu og að þær héldu öllum borgarlegum réttindum þótt þær væru giftar. Um samband þeirra sagði hún: „Að vera giftur er að hafa einhvern varanlega á þínu bandi. Það heftir ekki heldur gefur þá tilfinningu að vera takmarkalaus.” Hún eignaðist hins vegar aldrei börn en varð stjúpmóðir fjögurra uppkominna barna Davids þegar þau tóku saman. Eitt þeirra er leikarinn Christian Bale.

Það er ljóst að sterkur og áhrifamikill persónuleiki hefur kvatt heiminn en hugsjónir Gloriu lifa áfram og þau áhrif sem hún hafði á samtíma sinn.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Sólin og það að verða sólbrúnn flýtir einnig öldrun húðarinnar um mörg ár. Hvert sinn sem fólk fær hinn eftirsóknarverða brúna lit um allan kroppinn eldist húðin um mörg ár. Meira að segja lítils háttar sólbruni getur skemmt frumur húðarinnar og skaðinn kemur kannski ekki í ljós fyrr en fimmtán til tuttugu árum síðar og þá getur fólk verið komið með húðkrabbamein. Meðalaldur þeirra sem greinast með melanoma eða húðkrabba eru 66 ár og 1 af hverjum 5 kemur til með að þurfa að takast á við þennan sjúkdóm um ævina, einkum þeir sem sóttu í sólina á yngri árum og lágu jafnvel í ljósabekkjum.

Skemmir líka augun

UV-geislar sólarinnar smjúga í gegnum húðfrumurnar og skemma erfðaefnið í þeim. Þegar skemmdirnar eru miklar deyja frumurnar og brennd húðin flagnar af. Fólk með dekkri húðlit hefur betri varnir gegn sólargeislunum en þeir með ljósa húð. Melanín eða litarefnið í húðinni ver hana og hvítt fólk hefur mun minna af því en þeir sem hafa dekkri húðliti. Það hjálpar þeim þeldekkri að dreifa geislunum og jafna út áður en þeir ná niður í dýpri húðlögin. Þegar skemmd eða bruni hefur orðið á húð byrjar hún strax að reyna að laga skaðann. Þegar bruni er slæmur, þ.e. ekki bara roði heldur blöðrur og sár er sýkingarhætta mikil og fólk getur fengið hita, kuldaköst, höfuðverk, ógleði og ofþornun. Allt þetta eru merki um alvarlegar afleiðingar sólbruna og hitaslag af völdum of mikillar sólar.

Það er ekki bara húðin sem þarfnast verndar þegar dvalið er í björtu sólarljósi. Augun eru viðkvæm líka og vísindamenn tengja langdvalir í sól við ákveðna tegund gláku. Hún getur valdið blindu og hornhimna augans getur sólbrunnið, sömuleiðis augnlokin og þá er hætta á húðkrabbameini þar. Það er alltaf mjög mikilvægt að verja sig gegn sólinni og gera allt hvað maður getur til að forðast það að brenna en eftir fimmtugt verður það enn mikilvægara en áður

Þótt húðkrabbamein sé vissulega afleiðing af langvarandi skemmdum af völdum sólar er ekki þar með sagt að það verði óþarfi að verja húðina þegar fólk eldist. Húðlæknar segja að vísindin hafi enn ekki aflað upplýsinga um hve miklar sólarskemmdir þurfi til að melanoma taki að myndast né heldur hvaða einstaklingar eru líklegri til að þróa með sér þessa tegund krabbameins en aðrir. Að brenna illa í sólbaði eftir fimmtugt getur verið dropinn sem fyllir mælinn og verður til þess að æxli taka að myndast.

Þynnri húð og veikara ónæmiskerfi

Þegar við eldumst þynnist húðin og UV-geislarnir eiga þess vegna greiðari leið ofan í húðlögin og geta valdið miklum skaða. Ónæmiskerfi okkar veikist einnig og líkaminn á þess vegna erfiðara með að bregðast við skaðanum og laga hann. Góðu fréttirnar eru hins vegar þær að það er auðvelt að forðast að verða fyrir skaða. Fyrst af öllu að nota sólarvarnarkrem og vera ekki úti í sólinni of lengi í einu. Meðan sólin er hæst á lofti eða á milli kl. 10 á morgnana og 4 á daginn er gott að takmarka sólböð. Eldra fólk ætti alltaf að vera með hatt helst með stórum börðum þegar það er á ferð í sól. Góð sólgleraugu eru algjör nauðsyn og léttur fatnaður sem hylur viðkvæma staði eins og axlir. Okkur hefur verið sagt að vera ekki svartklædd í sólinni eða í dökkum fötum því þau dragi í sig hitann en þau gera meira. Þau hindra-geislana í að ná til húðarinnar en þeir eiga aftur móti oft greiða leið í gegnum ljósan léttan klæðnað og oft sólbrennur fólk í gegnum fötin.

Fyrst eftir að fólk kemur út í sólina ætti það ekki að liggja í sólbaði lengur en hálftíma. Þann tíma má lengja smátt og smátt og sólarvörn þarf að bera á sig á tveggja tíma fresti. Sóldýrkendur sem hafa sótt í sólina alla ævi ættu að fara reglulega til húðlæknis og biðja um skoðun. Því fyrr sem húðkrabbamein greinist því auðveldara er að lækna sjúkdóminn. “

Einkenni húðkrabbameins:

Sár sem ekki grær.

Roði í kringum fæðingabletti og stækkun á þeim.

Kláði, viðkvæmni eða verkir í kringum fæðingabletti.

Fæðingablettur byrjar að flagna eða úr honum fer að vessa.

Húðkrabbamein eru algeng í andliti enda er sá líkamshluti ávallt ber í sólinni.

Það er þessi hópur sem við verðum að tala um.

Um 8.000 eldri borgarar eru með heildartekjur undir lægsta taxta á vinnumarkaði. Þetta er fólk sem hefur unnið og lagt sitt af mörkum til samfélagsins alla sína ævi. Samt eru tekjur þess undir þeim launum sem samfélagið telur lágmark fyrir fólk á vinnumarkaði.

Stjórnmálin verða að svara þessu fólki.

Stjórnmálamenn verða að svara því hvort það sé ásættanlegt að fólk á efri árum búi við svo þröngan kost að hækkun á mat, lyfjum, húsnæði eða þjónustugjöldum geti haft veruleg áhrif á líf þess.

Á sama tíma sjáum við ríki og sveitarfélög hækka gjaldskrár. Matarkostnaður hækkar, komugjöld hækka, þjónusta hækkar og ýmis önnur gjöld leggjast á heimilin. Hver hækkun fyrir sig kann að virðast lítil í augum þeirra sem taka ákvörðunina. En fyrir þann sem hefur lítið til ráðstöfunar getur samanlögð hækkun orðið veruleg.

Við verðum að spyrja: Hvar eru mörkin?

Getum við ekki lengur rekið samfélagið án þess að sækja í vasa þeirra sem minnst hafa?

Ég spyr ekki þessarar spurningar til að ráðast á stjórnmálafólk. Ég spyr vegna þess að þetta snýst um pólitíska ábyrgð. Það er pólitíkin sem ákveður skattkerfið, bótakerfið, lífeyriskjörin og að stórum hluta gjaldskrár hins opinbera.

Þess vegna verða stjórnmálaflokkarnir að svara.

LEB hefur lagt fram skýrar kröfur. Við viljum að grunnlífeyrir verði þannig að hann tryggi fólki mannsæmandi afkomu. Við viljum að þeir sem hafa lægstar tekjur verði sérstaklega varðir gegn gjaldskrárhækkunum. Við viljum sanngjarnt frítekjumark og að dregið verði úr þeirri kjaragliðnun sem hefur myndast milli eftirlaunaog lægstu launa á vinnumarkaði.

Við viljum líka að umboðsmaður eldri borgara verði skipaður.

Það er ekki óeðlileg krafa. Eldri borgarar eiga að hafa sjálfstæðan talsmann innan stjórnsýslunnar sem fylgist með því hvernig ákvarðanir stjórnvalda koma við þennan hóp og tryggir að sjónarmið hans heyrist.

Hvers vegna er svona erfitt að hlusta?

Er það vegna þess að eldri borgarar séu ekki nógu mikilvægur kjósendahópur? Eða er það vegna þess að stjórnmálamenn telji að þeir muni sætta sig við loforð sem seint eða illa eru efnd?

Ég vona svo sannarlega ekki.

Við hjá LEB ætlum ekki að sætta okkur við það. Við ætlum að halda áfram að benda á það sem betur má fara og krefjast svara.

Stjórnmálin verða að svara þeim 8.000 sem hafa tekjur undir lægsta taxta. þau verða að svara þeim sem þurfa að velja milli nauðsynja. Þau verða að svara þeim sem finna mest fyrir hverri hækkun gjaldskrár.

Og spurningin sem við eigum að leggja fyrir alla stjórnmálaflokka er einföld:

Hvað ætlið þið að gera fyrir þá eldri borgara sem minnst hafa?

Ekki eftir kosningar, heldur  NÚNA.

Það er ekki spurning um hvort íslenskt samfélag hafi efni á því að tryggja þessum hópi mannsæmandi kjör. Við höfum efni á því. Allt sem þarf er pólitískur vilji til að leiðrétta það ranglæti sem er innbyggt í kerfið.

Það er kominn tími til að stjórnmálin svari.

Björn Snæbjörnsson, formaður Landsambands eldri borgara skrifar. 

Ben fékk Óskarsverðlaun fyrir túlkun sína á Gandhi.

Hann segir að enn sé skemmtilegt að standa fyrir framan myndavélin og stundin frá því kallað er „action“ og þar til heyrist „cut“ sé, hversu undarlega sem það hljómar, ein sú mest prívat sem hugsast geti. Ekkert sé á milli hans og myndavélarinnar og enginn að dæma hann. Eftir á þegar hann horfi á sjálfan sig á hvíta tjaldinu eða skjánum fyllist hann ævinlega undrun og hugsi með sér: Þetta er ekki ég en ég gerði þetta.

Í bransanum hefur hann orð á sér fyrir að vera fagmaður fram í fingurgóma og lipur og þægilegur í samstarfi. Hann gefur mikið af sér og leggur sig ævinlega fram sama hversu margar tökur leikstjórinn biður um. Hann hefur jöfnum höndum leikið í kvikmyndum og á sviði og hefur oft talað um að munurinn á vinnunni í leikhúsinu og fyrir framan myndavélina sé helst sá að í leikhúsinu verði menn að leika en í fyrir kvikmyndina að vera. Hann segir einnig að margt sé hægt að læra varðandi fagið en margt sé undir leikaranum komið, hans innsæi og eðlishvöt. Það liggi í hlutarins eðli að erfitt sé oft að greina á milli hlutverksins og raunveruleikans og leikari sé ávallt að safna í sarpinn, þ.e.a.s. að fylgjast með fólki, skoða viðbrögð, kæki og fas og margt af því rati inn í persónuuppbyggingu leikarans síðar meir.

Með eiginkonu sinni Danielu Lavender

Lærði af jarðbundnum föður

Ben Kingsley fæddist 31. desember 1943 í Yorkshire á Englandi. Hann var skírður Krishna Bhanji en foreldrar hans voru þau Rahimtulla Harji Bhanji, kenískur læknir af indverskum ættum, og Anna Lyna Mary Bhanji, ensk fyrirsæta. Ben segir að faðir hans hafi verið ákaflega jarðbundinn maður og hann hafi lært af honum að hafa báða fætur á jörðinni og slaka á. Hann byrjaði að leika strax á táningsaldri og tók sér nafnið Ben í viðurkenningarskyni við föður sinn en hann hafði verið kallaður því nafni í skóla.

Hann segir að sjálfstraust og tiltekin hæfni hafi mikið með það gera hversu vel fólki gangi að leika og vinna að leiklist. Ben lék með Konunglega breska Shakespeare leikhópnum í mörg ár en hlaut síðar fastráðningu við breska Þjóðleikhúsið. Árið 1977 héldu menn þar á bæ til Bandaríkjanna og settu Nicholas Nickleby upp á Broadway. Það var upphafið að ferli Kingsleys í kvikmyndum og árið 1981 tók hann að sér aðalhlutverk í myndinni um Ghandhi. Hann hlaut Óskarsverðlaun fyrir frammistöðu sína og í kjölfarið fylgdu margar góðar myndir m.a. Betrayal, Maurice, Without a Clue og Murderers Among Us. Hann var tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir leik sinn í Bugsy og aftur fyrir Schindler’s List. Gagnrýnendur höfðu þá á orði að fáir eða engir túlkuðu betur sögulegar persónur en Ben Kingsley. Hann næði að lifa sig inn í hlutverk sín og skynja tíðarandann og þá tíma sem persónurnar lifðu og hræðust í.

Í hlutverki sínu í The Thursday Murder Club.

Elísabet II Englandsdrottning sæmdi hann riddaranafnbót 19. mars árið 2002 og síðan hefur hann haft réttinn til að kalla sig Sir. Ben hefur sagt í viðtölum að nafnbótin sé eins og faðmlag frá Englandi. Þegar hann sé í Bandaríkjunum að vinna hiki fólk ekki við að koma til hans og hrósa honum og þakka fyrir störf hans. Heima á Englandi sé öðruvísi tekið á málum og ekki eins mikið um viðbrögð. Titillinn sé því velkomin viðurkenning á að landar hans kunni að meta það sem hann hefur gert.

Kingsley á son og dóttur, Thomas og Jasmine, með leikkonunni Angelu Morant og tvo syni, Edmund og Ferdinand, með seinni konu sinni Alison Sutcliffe. Hann er í dag kvæntur Danielu Lavender en hún er fjórða eiginkona hans. Hann var giftur Alexöndru Christmas í tvö ár, frá 2003-2005. Aðspurður að því hvort hann iðrist einhvers segir hann svo ekki vera. Líf hans sé gott og fortíðin hafi skilað honum á þann stað sem hann er á í dag og hvers vegna að sjá eftir ferðinni þegar mönnum líði vel á leiðarenda. Núið sé allt sem menn hafi og hann nýtur þess að ganga um garðinn sinn, elda og sinna hænunni sinni.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Dætur hennar Þórunn Lárusdóttir leikkona, Ingibjörg Lárusdóttir lögfræðingur og Dísella Lárusdóttir óperusöngkona greindu frá andláti móður sinnar á facebook og minntust hennar.

„Elsku hjartans mamma okkar, Sigríður Þorvaldsdóttir, leikkona, hefur kvatt þennan heim, 85 ára að aldri. Hún lést á Landspítala í faðmi fjölskyldunnar rétt fyrir miðnætti í gærkvöldi, eftir stutt en erfið veikindi,“ segir í færslu systranna. „Mamma var, eins og alþjóð veit, eitt stórt bros og skilur eftir sig stórt skarð í lífi þeirra sem þótti vænt um hana en jafnframt ótal skemmtilegar minningar, endalausa ást og þakklæti.“

Smyglaði sér í inntökuprófið 

Sigríður var fædd þann 12. apríl árið 1941, dóttir hjónanna Ingibjargar Halldórsdóttur hárgreiðslumeistara og Þorvaldar Steingrímssonar fiðluleikara. Tónlistin var henni í blóð borin og einnig handlagni og hún lærði hárgreiðslu á hárgreiðslustofu móður sinnar og varð meistari í því fagi árið 1965. Hana dreymdi um að verða leikkona og sótti leiklistarnámskeið hjá Ævari Kvaran. Fimmtán ára laumaði hún sér í inntökupróf í Leiklistarskóla Þjóðleikhússins og komst inn þótt hún hefði í raun ekki aldur til en hún var aðeins fimmtán ára. Þegar upp komst um aldur hennar var haldinn fundur og ákveðið að leyfa henni að halda áfram. Hún útskrifaðist úr Leiklistarskóla Þjóðleikhússins árið 1958 þá átján ára og var kjörin Ungfrú Ísland sama ár.

Sigríður bjó um tíma í Bandaríkjunum, stundaði framhaldsnám í leiklist Hollywood og starfaði jafnframt í Estelle Harman Actors Workshop. Hún steig á svið úti og lék í kvikmyndum þar í landi en hóf eftir heimkomuna störf hjá Þjóðleikhúsinu. Fyrsta hlutverk hennar var Blanka í Kysstu mig Kata og þar nutu sönghæfileikar hennar sín vel. Næstu ár lék hún ótal hlutverk á sviðinu í Þjóðleikhúsinu og tók auk þess að sér verkefni í kvikmyndum, sjónvarpsþáttum og í Íslensku óperunni.

Sigríður var gift Lárusi Sveinssyni trompetleikara og söngstjóra. Þau fluttu með fjölskyldu sína til Þessalóníki í Grikklandi árið 1979 og þar settist Sigríður á skólabekk og lærði grísku. Árið 1985 settist hún á þing sem varaþingmaður fyrir Kvennalistann og hún var formaður Félags íslenskra leikara árið 1988. Í byrjun tíunda áratugar síðustu aldar fékk Sigríður heilablóðfall og þurfti eftir það að læra að tala upp á nýtt. Hún sagði frá því í viðtölum að þá hefði jákvæðnin reynst hennar besta vopn. Árið 2006 var Sigríður valinn bæjarlistarmaður Seltjarnarness en árið áður kom út ævisaga hennar „Í gylltum ramma.“

Guðný var dóttir séra Jóns Jónssonar frá Stærra-Árskógi. Æskuheimili hennar var talið einstakt menningarheimili og þau systkinin gefin fyrir fagrar menntir. Guðný var sögð falleg, fíngerð og einstaklega vel gefin. Hún hafði yndi af tónlist og söng og var skáldmælt. Auk þess var hún örlát og blíðlynd og kom sér að jafnaði ákaflega vel hvar sem var vegna þeirra eðliskosta.

Sveinn Níelsson var talin gáfaður og glæsilegur. Hann leitaði til Jóns föður Guðnýjar vegna heilsubrests, en hann þótti slyngur læknir, og réði sig í vist að Stærra-Árskógi til að leita sér lækninga. Brátt tók að bera á því að hann og Guðný væru farin að draga sig saman og eftir að Sveinn var vígður djákni til tengdaföðurs síns og var síðasti maður sem hlaut djáknavígslu í lútherskum sið á Íslandi þar til á tuttugustu öld. Þegar Sveini var veittur Grenjaðarstaður giftust þau. Á Grenjaðarstað dvöldu ungu hjónin aðeins ár en þá fluttu þau að Klömbrum og var Guðný að jafnaði kennd við þann bæ.

Stóð manni sínum framar

Með ungu hjónunum þótti jafnræði og sennilega hafa flestir talið að björt framtíð biði þeirra. Séra Sveinn var atorkumaður og búmaður góður. Hann var góður smiður og hafði lært silfursmíði hjá Þorgrími gullsmið á Bessastöðum, föður Gríms Thomsen. Sveinn var góður kennari og  oft beðinn að búa nemendur undir skóla. Þau hjónin komust því vel af efnalega þrátt fyrir að það orð lægi á að séra Sveini að honum þætti rausn húsmóðurinnar og hjálpfýsi fullmikill á stundum.

Ekki var sambúðin þó með öllu áfallalaus því á fyrstu hjúskaparárunum misstu þau hjónin tvö börn sem þau treguðu mjög, eins og saknaðarljóð sem þau ortu bera vitni um. Stundum færir sorgin fólk nær hvort öðru en í sumum tilfellum sundrar hún. Ómögulegt er að segja hvort sú hafi orðið raunin með þau Guðnýju og Svein en síðar eignuðust þau tvö börn saman sem lifðu og náðu fullorðinsaldri.

Sjaldan lýgur almannarómur segir máltækið og það var haft á orði um séra Svein að hann liti sjálfan sig ósmáum augum og þyldi það illa þætti honum minna úr sér gert en efni stæðu til. Guðnýju var á annan veg farið. Hún gerði gjarnan grín að sjálfri sér og þótti alþýðleg og blátt áfram. Þrátt fyrir ólíka skapgerð varð þess þó aldrei vart að þeim kæmi illa saman eða að erfiðleikar og brestir væru í hjónabandinu. Sennilega hafa menn uppgötvað þennan mismun eftir á og tínt til allar þær ástæður sem þeim gat hugkvæmst til að skýra skilnað sem þótti óskiljanlegur.

Guðný var svo vinsæl af almenningi og öllum sem kynntust henni að menn töldu gjarnan að stórlæti séra Sveins hafi mestu ráðið um skilnaðinn og að hann hafi átt bágt með að þola hve mjög kona hans bar af honum að mannkostum og gáfum. Þegar Guðný dó svo ári eftir skilnaðinn var það einróma álit allra að sorg hennar vegna hans hafi dregið hana til dauða. Þannig er skráð í kirkjubók Grenjaðarstaðar í dánarskránni að hún hafi látist „…af sjúkdómi orsökuðum af skilnaðargremjunni.“

Dómar almennings lögðust þungt á mann hennar. Bjarni amtmaður Thorarensen kallar hann þræl í bréfi til vina sinna og Tómas Sæmundsson segir í grein í 3. árgangi Fjölnis: „Einnar konu er skylt að minnast meðal þeirra, er önduðust þetta ár, því þó lítt hafi hennar gætt verið – eins og vandi er um konur – voru samt kjör hennar og gáfur íhugunarverðari en almennt er á Íslandi….“ Síðar segir hann:  „Hún þótti álitlega gift, er djákninn á Grenjaðarstað, gáfumaður og atgervis, hafði fengið hennar, og aungvan hafði grunað, að hann mundi sjá sig það um hönd, eftir níu ára samvistir, að hann vildi breyta þessu, eins og hann gerði. Fór hann þá vestur í Húnavatnssýslu að brauði sem búið var að veita honum; tók vígslu; og er nú giftur aftur! en hún fór með mági sínum og systur norður á Raufarhöfn og má vera, að þetta hafi hana til bana dregið.“

Þetta sýnir betur en flest annað hverjum augum séra Sveinn var almennt litinn en vitað er að Guðný tók skilnaðinn ákaflega nærri sér. Hún orti um sársauka sinn ákaflega fallegt kvæði sem hún sendi í bréfi til Kristrúnar systur sinnar á Grenjaðarstað. Kvæðið var birt í Fjölni og varð landfleygt á örskömmum tíma. Upphafserindi kvæðisins er svohljóðandi:

Endurminningin er svo glögg

um allt það, sem í Klömbrum skeði,

fyrir það augna fellur dögg

og felur stundum alla gleði

Þú getur nærri, gæskan mín,

Guðný hugsar um óhöpp sín.

Síðar í sama kvæði segir hún:

Það er ekki svo þægilegt,

þegar vinanna bregzt ágæti,

hjartanu svíður, heldur frekt,

hamingjan sýnist rýma sætin

inndælar vonir fjúka frá,

fellur skemmtunin öll í dá.

Hún stynur yfir hve hugprýðin sé smá og hversu erfitt sér reynist að horfa fram á daginn á hverjum morgni. Hún segist þó hjara á daginn og hljóta hvíld í svefninum á kvöldin. Guðný orti einnig annað kvæði um skilnaðinn sem heitir Sit ég og syrgi. Hluti af upphafserindi þess hljóðar svo:

Sit ég og syrgi mér horfinn

sárt þreyða vininn,

er lifir í laufgræna dalnum

þótt látin sé ástin.

Séra Sveinn giftist í annað sinn Guðrúnu Jónsdóttur sama ár og Guðný dó eins og kemur fram í grein Tómasar. Það hjónaband var farsælt og áttu þau nokkur börn. Seint verður hægt að komast að niðurstöðu um hvað olli í raun og veru skilnaði þeirra Guðnýjar og Sveins og víst er að konan, sem sagði að það væri svo margt milli hjóna sem enginn sæi, vissi jafnlangt nefi sínu. En hitt er vitað að Sveinn talaði ævinlega vel og hlýlega um fyrri konu sína.