Gunnar Ingi hefur næmt auga fyrir því skoplega í tilverunni og ber bókin þess glöggt merki. Fjölmargar skemmtilegar sögur af ótrúlegum uppákomum er hér að finna en einnig dapurlegar. Hann hefur séð dauðann í sinni óvenjulegustu mynd og stóð um tíma sjálfur, af eigin völdum, á bjargbrún tilverunnar. Stuttu síðar gerði ólánsmaður einn úr undirheimunum „heiðarlega“ tilraun til þess að koma honum fyrir kattarnef — og ekki bara einu sinni.

Höfundur bókarinnar er Guðjón Ingi Eiríksson. Látum fylgja hér með tvær sögur úr bókinni:

Stílarnir

Einhvern veginn er það svo að ég man alltaf eftir fyrsta sjúklingnum sem leitaði til mín á hverjum stað fyrir sig. Þórshöfn var þarna engin undantekning. Reyndar var tilfellið þar frekar óvenjulegt og það vatt upp á sig. Ég hafði lúmskt gaman af því.

Læknishúsið á Þórshöfn var bæði bústaður læknisins og læknastofa og ég var að bera inn síðasta farangurinn okkar þegar ég heyri bíl skransa að baki mér. Ég sný mér við og sé að undir stýri er ungur piltur en í farþegasætinu situr roskinn maður, greinilega stór og mikill rumur því hann fyllti á alla kanta út í rýmið þeim megin. Hann var draghaltur og pilturinn studdi hann til sætis inni á læknastofunni. Þar skoðaði ég hann og fékk um leið lýsingu á því sem gerst hafði. Hann hafði farið niður um ís á hestbaki, lent þar undir hestinum og var nú sárþjáður í öðrum fætinum, sem hann óttaðist að væri brotinn. Áverkar bentu líka til þess að svo gæti verið. Því taldi ég réttast að taka röntgegnmynd af skaddaða svæðinu.

Ég gerði ráð fyrir því að til væri röntgentæki í húsinu en ég var orðinn ansi efins um það, eftir margra mínútna leit, þegar ég nánast hrasaði um þannig apparat í dimmu skúmaskoti. Tækið var augljóslega komið til ára sinna og mér gekk bölvanlega að koma því í gang. Á meðan ég var að fikta við þetta ákvað ég að slá aðeins á létta strengi og segi við manninn:
„Væri nú ekki tilvalið fyrir þig að greiða þér aðeins svo að þú lítir nú vel út á röntgenmyndinni?“

Hafi ég ekki vitað það áður, lærði ég það þarna, að spauga ekki við hvern sem er og allra síst við einhvern mér ókunnugan. Ég hafði nefnilega ekki fyrr sagt þetta heldur en maðurinn rífur stálgreiðu upp úr rassvasa sínum og fer að greiða sér! Það fór ekkert á milli mála að hann og læknisfræðin höfðu átt litla eða enga samleið í gegnum árin.

Jæja, eftir dúk og disk tókst mér að koma röntgentækinu í gagnið og stuttu síðar lá úrskurðurinn fyrir: maðurinn var mikið bólginn á fætinum en óbrotinn. Ég ætlaði að láta hann hafa bólgueyðandi töflur en lyfjaskápurinn var þá tómur. Á því var sú dapurlega skýring, að nokkru á undan komu minni á staðinn hafði verið þar læknanemi í afleysingum. Hann reyndist vera sjúkur á geði, meðal annars vegna mikillar neyslu á geðlyfjum og bara hvaða lyfjum sem hann í neyð sinni komst yfir. Fór að lokum svo að hann var sóttur þangað flugleiðis að beiðni Ólafs landlæknis þegar upp um hann komst.

Þrátt fyrir að þessi ógæfusami maður hafi í eigin þágu hreinsað út úr lyfjaskápnum fann ég þar ofan á 20 stíla, rótsterka, sem höfðu annaðhvort farið fram hjá honum eða hann þá fúlsað við þeim. Sjúklingurinn minn fékk nú stílana í hendur og með fylgdu þau munnlegu skilaboð frá mér að það væri „einn á sólarhring“. Ég kvaddi hann síðan með þeim orðum að hann kæmi aftur til mín þegar hann væri búinn með stílana. Það gerði hann að þremur vikum liðnum, sagðist vera orðinn albata og þakkaði það stílunum. Bætti svo við:
„En mikið svakalega var erfitt að stanga þá úr tönnunum!“

Alvöru vinátta

Aðkoma sem ég fæ aldrei gleymt

Þegar ég hafði verið læknir í 35 ár eða svo hélt ég bókstaflega að ég hefði séð allar útgáfur af dauðanum. Svo reyndist þó ekki vera.

Ég þekkti vel til manns í Reykjavík, einstæðings, sem kominn var nálægt sjötugu og þjáðist af geðklofa. Hann var smiður og raunar meira en það, hann var hinn mesti völundur á tré og eftir hann lágu vandaðir og fallegir innanstokksmunir, sem voru eftirsóttir og prýddu víða heimili.

Sjúkdómur mannsins, sem mætti vel kalla kunningja minn, hafði ágerst með aldrinum og samhliða því hætti hann að hafa samband við bæði ættingja og vini að fyrra bragði. Hann vildi enga hjálp þiggja og spjaraði sig, satt best að segja, bara býsna vel þrátt fyrir þær skorður sem lífi hans voru settar.

Svo gerðist það að systir þessa manns leitaði til mín og var áhyggjufull út af honum. Hún hafði reynt að hringja í hann í nokkur skipti en hann svaraði aldrei. Það var ólíkt honum. Hann var vanur að svara hringingum hennar þó ekki stæði alltaf vel á hjá honum þegar hún hringdi.

Systir hans var með lykil að blokkaríbúðinni, sem hann bjó í, en hafði ekki treyst sér til þess að fara þá leiðina að honum. Alla vega ekki ein. Það var beygur í henni. Ég skynjaði það vel. Hún óttaðist aðkomuna.

Við fórum saman heim til bróður hennar. Bjölluhringingunni okkar úr anddyrinu var ekki svarað og því rétti hún mér lykilinn. Þegar við gengum að íbúðinni hans fékk ég það sterklega á tilfinninguna að við fengjum þarna ekkert að gert, nema þá að tilkynna það til Neyðarlínunnar hvernig komið væri fyrir honum.

Ég opnaði dyrnar að íbúðinni hans og spurði fyrir kurteisis sakir hvort að „einhver væri heima“. Ekkert svar. Því næst gekk ég inn í íbúðina og systir hans á eftir mér. Ég átti allt eins von á því að koma að honum látnum á gólfinu eða í rúminu en í eldhúsinu blasti við mér annar veruleiki. Hann stóð þar, frekar beinn í fótum og baki, við eldhúsborðið, með aðra höndina ofan á borðplötunni — látinn og stirðnaður! Ég hef séð ýmislegt um ævina en þetta er það óvenjulegasta. Hvorki hafði ég lesið um að svona lagað gæti gerst, né heyrt af því. Hann hafði örugglega verið látinn í um tvo sólarhringa áður en við komum að honum. Jafnvel eitthvað lengur. Það var samt enga nálykt að finna af honum, enda var rotnun ekki hafin.

Á meðan við biðum eftir lögreglu og líkflutningamönnum athugaði ég hvort að hann hefði ef til vill dáið af völdum raflosts. Mér kom það helst til hugar, miðað við hvernig umhorfs var, en svo reyndist ekki vera. Þegar ég og kollegar mínir bárum saman bækur okkar um þetta komumst við að þeirri niðurstöðu að einungis tvennt hefði getað valdið því að svona fór: skyndilegt hjartastopp eða skyndilegt heilablóðfall. Þetta var sem sagt náttúrulegur dauðdagi, þrátt fyrir hið furðulega í kringum hann! Margt hverfur manni úr minni með árunum en þessari sýn mun ég aldrei gleyma. Svo einstök var hún.

Systurinni varð auðvitað mikið um sjá bróður sinn, eins og við komum að honum, en mikið var ég feginn því að hún skyldi ekki hafa farið til hans ein, heldur beðið mig um að koma með sér.

Í þessum sögum er eitthvert andrúmsloft yfirvofandi ógnar ríkjandi og iðulega einhver óvæntur snúningur í lokin. Ragnar  er áhugaverður höfundur og hann er alltaf að kafa inn að innsta kjarna mannsins, kanna tilfinningalíf hans og hvernig aðstæður geta skapast þannig að allt fari úr böndunum. Hann er ekki hræddur við að dansa á mörkum hins dularfulla og skapa svolítinn hroll af og til. Það er eitthvað við tóninn í þessum sögum sem minnir á Ray Bradbury kannski spennan sem liggur í loftinu eða er undirliggjandi í bland við skilning á breyskleika mannanna og viðkvæmni þeirra í margvíslegum aðstæðum.

Kistan og fleiri sögur er skemmtileg bók og Ragnar Jónasson einn færasti glæpasagnahöfundur landsins. Hann er helst þekktur fyrir að byggja upp spennu með því að skapa flókna fléttu og lítið er um blóðugar senur eða hraða eltingaleiki um borg og bý en undir niðri brennur glóð sem verður að blússandi báli. Í smásögunum bregður hann upp trúverðugum svipmyndum af lífi fólks, stundum verulega átakanlegum, og niðurstaðan er alltaf rökrétt þótt ekki hafi verið hægt að sjá endinn fyrir. Þetta eru vel smíðaðar smásögur og skemmtilegt að fá tvær sögur í lokin sem Ragnar skrifar aðra í samstarfi við Yrsu Sigurðardóttur og hina í félagi við Víking Heiðar Ólafsson. Það er sérlega gaman að sjá tvo færa glæpasagnahöfunda leiða saman hesta sína og mjög áhugavert að fá píanóleikarann að takkaborðinu.

Ragnar hefur notið gífurlegrar velgengni erlendis og því kemur ekki á óvart að sögurnar hafi áður birst vítt og breitt um Evrópu. Hann hefur oft verið tilnefndur til ýmissa bókmenntaverðlauna, meðal annars Blóðdropans árið 2022 fyrir Reykjavík sem hann skrifaði í félagi við Katrínu Jakobsdóttur og hlotið Mistery Book of the Year-verðlaunin í Bretlandi fyrir Mistur, Palle Rosenkranz Prizen í Danmörku fyrir Dimmu, Drunga og Mistur.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Allir vita að það er ekki einfalt að vera mamma, sérstaklega þegar kröfur, væntingar og mýtur þvælast fyrir. Hér fáum við átakanlegar sögur, skemmtilegar, dásamlega kaldhæðnar og óvenjulegar. Höfundur nýtir sér fjölbreytt stílbrögð og lýsir augnabliki eða stuttri stund í lífi karakteranna en þetta augnablik líkt og ljósmyndin gefur oft mynd af heilli ævi og skýra mynd af margbrotnum persónuleika. Hver saga endurspeglar heim í hnotskurn og fangar ímyndunarafl lesandans af krafti. Ég stóð mig að því að semja í huganum framhald af mörgum af þessum sögum. Stundum vegna þess að ég hafði samúð með persónunni, stundum vegna þess að ég vildi óska að einmitt svona fyrirbæri væru raunveruleg og stundum vegna þess að þetta var svo skemmtilegt að ég gat ekki sagt skilið við söguna alveg strax.

Hér er verið að leika sér með staðalmyndir, hugmyndir og væntingar okkar til mæðra og móðurhlutverksins. Það er margslungið og ekki alltaf einfalt og höfundur minnir okkur hressilega á að bilið milli vona, væntinga og raunveruleikans er oft óbrúanleg helvítisgjá. Að lokum er vert að nefna að Auður hefur einkar skemmtilegan kaldhæðinn húmor og kann vel að fara með þess konar gamansemi. Það er óhætt að mæla með því að hafa þetta smásagnasafn lengi á náttborðinu til að grípa í þegar þarf að minna sig á að lífið getur verið flókið en dásamlegt og líka þegar maður þarf að hlæja hressilega.

Höfundurinn Auður Önnu Magnúsdóttir hefur doktorspróf í lífefnafræði frá Stokkhólmsháskóla og hefur unnið við rannsóknir og stjórnun. Hún gengdi stöðu framkvæmdastjóra Landverndar en er í dag framkvæmdastýra Kvenréttindafélags Íslands en það félag var stofnað af Bríeti Bjarnhéðinsdóttur árið 1907. Þótt jafnréttismálum og hugmyndum hafi fleygt fram síðan þá hrekst báturinn stundum undan vindi og ekki sér til lands um stund og þá er gott að hafa sterk félagssamtök með langar rætur sem vinna að kvenréttindum og jafnri stöðu allra kynja á öllum sviðum mannlífsins. Ákveðið bakslag er komið í alla mannréttindabaráttu í heiminum og mikilvægt að allir haldi vöku sinni.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Allen er frá Alabama og hann byrjaði að skrifa seint á sjöunda áratug ævi sinnar. Hann langaði að vita hvort hann gæti skrifað skáldsögu og afrakstur tilraunarinnar varð 400 síðna skáldsaga, Theo of Golden. Sjálfur ætlaði Allen að henda handritinu ofan í skúffu og leyfa því að liggja þar, enda tilgangur hans aldrei annar en sá prófa. Vinur hans ýtti hins vegar við honum og úr varð að hann gaf bókina út sjálfur.

Sagan segir frá rosknum manni, Theo að nafni sem flytur til bæjarins Golden í Suðurríkjunum. Bærinn er skáldaður en minnir að sjálfsögðu um margt á sambærilega bæi þar um slóðir. Dag nokkurn bíður Theo í röð eftir að kaupa sér morgunkaffi á kaffihúsinu í nágrenni heimilis síns og sér þá níutíu og tvær teikningar af manneskjum til sýnis á veggjum þess. Hann ákveður að kaupa allar myndirnar og skila þeim til fyrirsætanna en hann telur að þær eigi helst skilið að eiga myndirnar. Lesendur fylgja honum svo í leit hans að fyrirmyndunum og fá að fylgjast með hvað gerist þegar hann finnur þær.

Lögfræði, bókmenntir og tónlist

Bókinni hefur verið líkt við bækur Fredrik Backman, Maður sem heitir Ove og Mai-Britt var hér. Fleiri af svipuðum toga mætti svo sem nefna eins og, Gamlinginn sem skreið út um gluggann og hvarf eftir Jonas Jonasson, Hin ótrúlega pílagrímsför Harolds Fry eftir Rachel Joyce og Tuesdays with Morrie eftir Mitch Albom. Allt eru þetta notalegar sögur um manneskjur sem ákveða lifa fremur en að bíða dauðans. Þær eiga einnig sameiginlega kímnina og skemmtilega persónusköpun.

Allen Levi fæddist í Bay Minette í Alabama árið 1956 en flutti til Columbus í Georgíu ásamt fjölskyldu sinni og ólst þar upp. Þótt hann hafi alltaf haft áhuga á bókmenntum og lesið mikið ætlaði hann sér aldrei að verða rithöfundur. Hann lærði lögfræði og vann við það fag í áratug í heimabæ sínum. Árið 1990 flutti hann til Skotlands og hóf nám í skoskum bókmenntun við Háskólann í Edinborg. Hann flutti heim að námi loknu og hélt áfram að vinna við lögfræði í þrjú ár til viðbótar. Þá hætti hann og hóf tónlistarferil. Hann samdi og söng eigin lög og ferðaðist um hélt tónleika. Allen er trúaður og lög hans voru kristlegs eðlis og hann söng mest í kirkjum og hjá kristilegum samtökum.

Þegar bróðir hans greindist með heilakrabbamein árið 2010 hélt Allen heim til að hugsa um hann og aldraðan föður þeirra. Hann vann einnig sem dómari við erfðaréttarmálum. Eftir að hann missti bróður sinni og föður var hann ekki viss um hvað hann ætti að taka sér fyrir hendur næst en þegar hann, rétt eins og Theo í bókinni, rakst á 92 blýantsteikningar af fólki á myndlistarsýningu á kaffihúsi í nágrenni heimilis síns ákvað hann rétt eins og söguhetjan að kaupa þær allar. Og næstu vikurnar horfði hann á andlit þessa ókunna fólks og þá kviknaði hugmyndin að bók.

David Morse les bókina í hljóðútgáfunni.

Handskrifaði fyrstu drögin

Það tók hann þrjú og hálft ár að skrifa söguna. Hann kom sér fyrir í litlum kofa í nágrenni heimilis síns og byrjaði. Hann notaði pappír og penna til að byrja með og fyrsta handritið var allt hanskrifað. Honum fannst þetta skemmtilegt en erfitt og deildi á facebook myndbandi þar sem hann sat með gítarinn og sönglaði: Ég er að skrifa bók og það er að gera mig brjálað/Ég er að skrifa bók og ég er að missa vitið. En svo var handritið tilbúið, komið inn í tölvu og Allen var hreykinn af sjálfum sér og ánægður. Hann ætlaði að láta við svo búið standa. Hann hafði sannað fyrir sjálfum sér að hann gæti fylgt verkefni sem þessu til enda. Einn vina hans var hins vegar ekki sáttur við það og sá hvatti hann til að leyfa verkinu að koma fyrir almenningssjónir.

Allen bað bróðurdóttur sína, Aron Ritchie, að hjálpa sér að gefa bókina út. Þau gerðu sér grein fyrir að bókin þyrfti kynningu en í stað þess að leita til risastórra fyrirtækja og verslana hafði Aron Ritchie, samband við stóran hóp þeirra fjölmörgu sem Allen hafði kynnst í gegnum ævina og bað þá að lesa bókina og kynna hana eigendum bókabúða í nágrenni við sig og í hópi kunningja sinna. Þetta markaðsbragð dugði. Að vísu tók það þrjú ár fyrir bókina að ná metsölu en það tókst. Orðið tók að berast manna á milli og í lok árs 2023 hafði Theo of Golden selst í 3000 eintökum, ári síðar var talan orðin 25.000 og á fyrra helmingi síðasta árs náði hann 125.000 eintaka markinu.

Bókin var þar með komin í sæti 38 af 100 mest seldu bókum á  Amazon í Ameríku. Blaðamenn tóku við sér og sáu að hér var áhugaverð saga á ferð. Algjörlega óþekktur höfundur, nærri sjötugur og ekki með neitt útgáfufyrirtæki eða kynningarteymi á bak við sig hafði náð þessum árangri. Og það voru ekki bara blaðmenn sem fengu áhuga. Útgefendur slógust um útgáfuréttinn og það var Atria, hluti af Simon & Schuster samsteypunni sem að lokum hlaut hnossið. Theo of Golden kom út á prenti og hljóðbók á haustmánuðum í fyrra hjá þeim og það er leikarinn David Morse sem les. Hann er þekktastur fyrir hlutverk sitt í The Green Mile. Síðan þá hefur salan rokið upp og nú eru 2.5 milljón eintak seld og víða um heim er farin í gang vinna við að þýða bókina. Það er alveg hugsanlegt að hún komi út á íslensku en þeir sem lesa ensku geta pantað sér eintak á Amazon og dæmt sjálfir hvort bókin á skilið þá athygli og lof sem hún hefur hlotið.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Rakel er háttsettur stjórnandi í flottu fyrirtæki í Reykjavík. Hún hefur alla tíð lagt hart að sér og unnið vel fyrir sínu en í stað þess að njóta ávaxtanna finnur hún eingöngu fyrir þreytu og lífsleiða. Hún er komin með alvarleg kulnunareinkenni og sálfræðingurinn hennar ráðleggur henni að taka sér langt frí einhvers staðar erlendis og finna sjálfa sig aftur.

Það er ekki auðvelt fyrir duglega ofurkonu að kyngja því að svona sé komið fyrir henni en Rakel fer að ráðum sálfræðingsins og heldur út til Granada á Spáni. Steinlögð strætin, endalausar tröppurnar og sólin gera í fyrstu ekkert til að bæta andlega líðan. Þegar hún fær svo uppsögn frá vinnuveitandanum finnst henni líf sitt hrynja til grunna en svo kemur sonardóttir hennar út og smátt og smátt fer landið rísa og Rakel að átta sig á að verðmætamat hennar þarfnast hugsanlega endurskoðunar og kannski býður lífið upp tækifæri mitt í öllu umrótinu.

Að standa á krossgötum 59 ára, eins Rakel er í sögunni, er sannarlega ekki auðvelt en stundum þarf einfaldlega viðhorfsbreytingu til að nýjir möguleikar opnist. Oft erum við alltof upptekin af skyldum okkar og ábyrgð til að muna að við berum fyrst og fremst ábyrgð á okkur sjálfum og oftast er best að treysta öðrum til að leysa sín mál sjálfir. Það er aldrei of seint að byrja upp á nýtt og alltaf í lagi að láta drauma sína rætast og stíga út fyrir þægindarammann. Bækur eru góð afþreying og á sumrin þegar fólk nýtur þess að ferðast er nauðsynlegt að hafa alltaf minnsta kosti þrjár bækur í farangrinum. Umrót eftir Árelíu Eydísi er fyrirtakslesefni á ferðalagi eða bara hvenær sem þörf kviknar til að minna sig á að lífið er ævintýri sem við sköpum sjálf.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Kvikmyndin Oddysseifskviða er til sýninga í kvikmyndahúsum núna með Matt Damon í hlutverki konungs Íþöku og Anne Hathaway leikur Penelópu konu hans. Allir þekkja að einhverju leyti söguþráðinn, hafa heyrt af Trójustríðinu, sírenusöngvum, kíklópum, skrímslinu Skyllu og vonbiðlum og vefnum hennar Penelópu. Það má þakka Sveinbirni Egilssyni sem þýddi kviður Hómers á íslensku og Odysseifskviða kom fyrst út árið 1828. En ef þú ert að hugsa um að sjá stórvirki Christophers Nolans í bíó þá eru hér nokkur atriði sem gott er að vita áður.

Skylla

Þessar tvær kviður hafa haft ótrúleg áhrif á vestrænan skáldskap og mótað mörg skáld. Virgill er einn þeirra er tók upp bragarháttinn og valdi sér söguleg viðfangsefni vegna þeirra og James Joyce taldi þennan skáldskap einstakan. Margaret Atwood hefur sagt að stílsnilld Hómers, ef hann var þá til og raunverulega höfundur kvæðanna, hafi snortið sig og reynst sér fyrirmynd að mörgu í hennar eigin bókum. En ekki síður hafa verurnar sem mynda heim Hómers haft sín áhrif. Hinir breisku menn sem sagt er frá og guðirnir sem eiga sín uppáhöld og kolbíta. Sírena er til að mynda orð sem enn í dag er notað yfir fagra konu en grimma konu, konu sem ekki er treystandi. En í gegnum allar flækjurnar skína samt alls konar mannlegir eiginleikar, tilfinningar og hæfileikar. Hér eru hugrakkar hetjur, kænar konur og slungnir menn, trúmennska, ást og þrá eftir heimahögunum, fjölskyldunni og þeim böndum sem hún bindur.

• Odysseifur: Konungur of Íþöku, þekktur fyrir kænsku og visku. Það var hann sem fékk hugmyndina að Trójuhestinum.
• Penelópa: Drottning Íþöku og eiginkona Ódysseifs. Hún er ekki síður kæn en hann og þekkt vegna tryggðar sinnar og trúmennsku.
• Telemakkus: Prins af Íþöku, sonur Odysseifs og Penelópu.
• Menelás: Konungur Spörtu, bróðir of Agamemnons, konungs Mýkenu.
• Helen af Tróju: Eiginkona Menelásar. Hún hljópst á brott með París prinsi af Tróju og það kom átökunum af stað.
• Násíka: Prinsessa af  Fæöku. Hún finnur Ódysseif þar sem hann hefur rekið upp í fjöru eftir skipbrot.
• Evmeos: Svinhirðir á Íþöku fullkomlega trúr konungi sínum Ódysseifi.
• Lærtes: Faðir Ódysseifs, konungur  Kefalóníu.
• Biðlarnir: Meira en hundrað menn setjast upp á Íþöku og neita að fara. Þeir ætla sér að neyða Penelópu til að velja einnn úr þeirra hópi sem næsta eiginmann sinn.

Karýbdís

Guðir og skrímsli

Guð er hættur að tala við Sölku og hún leitast við að ná aftur að sambandi við hann. Sólbjört, móðir Sölku, er nýlátin. Ef nafn hefur á einhvern hátt forspárgildi um framtíðina má segja að nafn Sólbjartar hafi á margan hátt verið við hæfi en myrkrið samt náð að sigra. Hún listræn, glaðlynd, frjáls andi í samfélagi íhaldssemi, skilningsleysis og afturhalds. Þegar við bætist glíma við fíkn og andlegan sjúkdóm er ekki von á góðu og eftir heiftarlegt rifrildi milli hennar og Randvers rýkur Sólbjört illa klædd út í kulda og myrkur og verður úti. Eftir sitja þau Salka og Randver og reyna hvort um sig að takast á við sorgina og finna leið til að sætta sig við orðinn hlut.

Sagan er skrifuð af einstakri næmni og tilfinningu fyrir persónunum. Lilja Ósk er nýr höfundur en bók hennar Heimsins besti dagur í helvíti vakti mikla athygli þegar hún kom út í fyrra. Þetta er hennar fyrsta skáldsaga og sannarlega tilhlökkunarefni að sjá meira frá henni. Þrjár manneskjur segja söguna, Salka, Randver og frú Sigríður. Hvert þeirra um sig hefur mjög skýra rödd en sú áhrifamesta er rödd Sölku, sjö ára stelpunnar sem elskar móður sína heitar en allt annað. Greint barn sem reynir að ná einhvers konar skilningi á flækjum hinna fullorðnu og finna skjól. Meðan guð talaði við hana var allt gott og hún hafði stuðning af honum en nú hefur hann líka yfirgefið hana. Salka er gersamlega heillandi persóna og það eru ótrúlega margir einstaklega áhrifamiklir og heillandi kaflar í þessari bók sem er bæði holl og einstaklega góð lesning.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

„Slá í gegn, þú veist ég þrái að slá í gegn“ söng Egill Ólafsson í Með allt á hreinu og heillaði áhorfendur. Kannski vegna þess að innst inni þekkjum við þess þrá og gátum því samsamað okkur henni. Lee Israeli hóf starfsferil í blaðmennsku árið 1960 og árið 1972 var gefin út ævisaga Tallulah Bankhead eftir hana. Sjö árum síðar kom svo bók um ævi Dorothy Kilgallen en sú var blaðamaður en sat mjög lengi í pallborði í spurningaþættinum, What’s My Line? Dorothy fannst látin í íbúð sinni á Manhattan. Dánarorsökin var ofskammtur af lyfjum og mikil áfengisneysla. Ævisaga Lee Israeli þótti mjög góð og komst inn á metsölulista New York Times.

Eftir það kviknuðu vonir Lee um að hún gæti haft lifibrauð sitt af því að skrifa ævisögur þekktra persóna. Árið 1985 skrifaði hún sögu snyrtivörumógúlsins, Estée Lauder og kallaði Estée Lauder: Beyond the Magic. Estée hefur ævinlega haldið því fram að hún sé af ungverskum lágaðli í móðurætt en Lee taldi sig geta hrakið þá fullyrðingu. Kaupsýslukonan var ekki sátt við það og hóf með hjálp meðhöfundar að skrifa eigin sögu og sá til þess að hún kæmi út á sama tíma og bók Lee.

Nýr starfsferill

Ekki hjálpaði að gagnrýnendur voru ekki sérstaklega hrifnir af bókinni og Marylin Bender hjá, The Times Book Review, sagði hana samhengislausa og greinilega kastað til höndum við úrvinnslu efnisins. Þetta varð til þess að tekjur Lee bókstaflega þurrkuðust upp og þegar köttur hennar veikist átti hún ekki fyrir nauðsynlegri læknisaðgerð. Um þær mundir var hún að skrifa grein um gamanleikkonuna Fanny Brice. Við heimildaleit á bókasafni fann hún fyrir tilviljun tvö bréf frá gamanleikkonunni og vaudeville-stjörnunni og seldi þau. Það dugði til að kaupa læknishjálp handa kettinum.

Kaupandinn talaði hins vegar um að væri bréfið meira afgerandi væri hægt að gefa meira fyrir það og það verður til þess að Lee bætir eftirskrift við seinna bréfið og andvirði þess nægir fyrir leigu og fleiru. Þessi velgengni verður svo upphafið að nýjum ferli, nefnilega fölsun bréfa frá frægu fólki. Hún safnar að sér gömlum ritvélum og hefur töluvert fyrir að elda pappír, útvega sér bréfsefni er gæti passað við það sem höfundur á borð við Dorothy Parker hefði notað og reif gjarnan síður úr gömlum dagbókum. Auk þess að falsa bréf í nafni Dorothy, lagði Lee, Noël Coward, Eugene O’Neill, Ednu Ferber, Lillian Hellman og Humpfrey Bogart orð í munn. Hún leigði geymslu undir ritvélarnar og þar gaf að líta, Remington, Royal, Adler og Olympia. Hún hélt þeim vel við og merkti hverja og eina með nafni þess frægðarmennis sem notað hafði slíka vél.

Alls er talið að hún hafi falsað um það bil 400 bréf á átján mánaða tímabili. Vegna þess að hún hélt sig aðeins við vélrituð bréf þurfti hún bara að falsa undirskriftirnar. Það gerði hún með því leggja bréfin á upplýstan flöt og kópera í gegn, eins nákvæmlega og hún gat, rithönd höfundarins. Fljótlega fór þó af stað orðrómur um að ekki væri treystandi því efni sem hún kæmi með og fornbókasalar og aðrir er seldu skjöl af þessu tagi vöruðu hvern annan við henni. Þá fór hún að stela. Í krafti þess að hún var viðurkenndur höfundur komst hún í skjalasöfn virtra stofnana kóperaði þar ósvikin bréf margra mikilmenna og -kvenna, fór heim útbjó eigin útgáfu, mætti aftur til áframhaldandi heimildaleitar og skipti. Meðal þeirra bókasafna er urðu fyrir barðinu á henni voru: New York Public Library, bókasöfn Columbia, Yale, Harvard og Princeton-háskóla.

Melissa McCarthy lék Lee í kvikmynd gerðri eftir ævisögu hennar

Kjaftfor og skapmikil

Ekki er vitað nákvæmlega hve mörg bréfa hennar eru enn í umferð en þegar gefin var út bók með bréfum Noël Coward árið 2007 voru þar á meðal tvö eftir þennan afkastamikla falsara. Í öðru þeirra stendur: „Julie Andrews er reglulega aðlaðandi nú þegar hún hefur lagað sitt rosalega breska yfirbit.“

Sjálf var Lee hreykin af bréfunum sínum. Sjálfsævisaga hennar Can You Ever Forgive Me? er þrátt fyrir titilinn fullkomlega laus við iðrun. Þar segir meðal annars: „Ég tel bréfin enn mín bestu verk.“ Hún segist ekki hafa stjórnast af græðgi heldur örvæntingu. Starföryggi lausapenna sé lítið og þegar á bætist hremmingar eins og þær sem hún gekk í gegnum séu fáir möguleikar opnir. Hún lagði mikla vinnu í falsanir sínar og aflaði sér margvíslega heimilda um fólkið áður en hún skrifaði bréf sín og notfærði sér atburði í ævi þeirra til að gera þau trúverðugri. Líkt og aðrir falsarar hafði hún raunverulega hæfileika og gat notað ritleikni sína til að herma mjög vel eftir stíl annarra. Hún skrifaði til að mynda bréf í nafni Ernst Hemingway þar sem hann kvartar undan því að Spencer Tracy hafi verið valinn til að fara með hlutverk gamla mannsins í Gamli maðurinn og hafið.

Lee Israeli fæddist í New York 3. desember árið 1939. Hún lauk BA-gráðu í talmáli frá Brooklyn College árið 1961. Upp frá því vann hún við greinaskrif, handritagerð og fleira í lausamennsku. Hún hefur einnig verið afskaplega hornóttur persónuleiki, var skapstór og kjaftfor. Hún rakst ekki vel í hópi og hélt því sjaldnast fastri vinnu lengi og var alkóhólisti. Ekki góð blanda og varla uppskrift að farsæld í lífinu. Auk þess taldi hún vinnu frá 9 til 5 fyrir neðan sína virðingu og talaði um fólk á leið til og frá skrifstofunni í ævisögunni: „Ég horfði með samúð og fyrirlitningu á launaþrælana í stuttermaskyrtum sem unnu á skrifstofu. Ég hafði enga enga ástæðu til annars en að trúa að lífið gæti orðið betra.“ Þegar það gerðist ekki fann hún aðra leið. Lee átti einn bróður en þau voru ekki í neinu sambandi og enga vini.

Fór aldrei í meðferð

Flest bréfin sem Lee stal eru komin aftur á sinn stað en vegna þess að FBI-lögreglufulltrúarnir stöðvuðu hana á götu en handtóku ekki þá gafst henni tími til að losa sig við allar ritvélarnar og önnur sönnunargögn. Í heilan dag þvældist hún milli hverfa í New York og losaði sig við ritvélarnar í hinar og þessar ruslatunnur. Hún var þess vegna ákærð fyrir sölu þýfis og samsæri um að flytja stolnar vörur milli ríkja. Þessi brot játaði Lee greiðlega og var dæmd í sex mánaða stofufangelsi og fimm ára skilorð. Henni var einnig skipað að leita sér meðferðar við áfengisfíkn. Um það segir Lee í bókinni: „Ég gerði það aldrei.“

Eftir dóminn vann Lee fyrir sér með prófarkarlestri fyrir fræðitímarit. Svo rataði sagan á hvíta tjaldið. Það var Melissa McCarthy sem fór með hlutverk Lee og var tilnefnd til Óskarsverðlauna fyrir frammistöðu sína. Richard E. Grant lék vin hennar og aðstoðarmann við sölu bréfanna, Jack Hock. Hann skapaði einstaklega skemmtilega perónu en hafði ekki mikið að byggja á því Lee fór fáum orðum um hann í bók sinni. Þótt bæði væru andstyggilegar manneskjur var ekki hægt annað en að hafa gaman af þeim í myndinni. Hvorugt vekur beinlínis samúð en ákveðinn skilningur skapaðist milli þeirra og áhorfenda. Can You Ever Forgive Me? er stórskemmtileg mynd sem gerir góð skil kaldhæðnislega flókinni sögu sérstæðrar manneskju sem sannar líkt og Grettir forðum að sitt hvað er gæfa og gjörvileiki.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Í hugum margra Íslendinga af minni kynslóð er Svíþjóð fyrirheitna landið, ímynd velmegunar, sterks velferðarkerfis og tækifæra en Guðbjörg lýsir allt öðrum veruleika. Hún er verkakona og vinnur margvísleg störf á lágmarkslaunum. Vinnuharka er mikil, aðstæður á vinnustað bágar og yfirmenn kaldir og tilætlunarsamir, sumir vilja jafnvel seilast inn í einkalíf undirmanna sinna og stjórna því hvað er gert utan vinnutíma. Guðbjörg eignast hins vegar alls staðar vini og nær að hafa ánægju af vinnunni sama hversu erfið og einhæf hún er. Hún hafði lokið kennaraprófi á Íslandi áður en hún fer út en fann sig ekki í því starfi og kýs frekar erfiðisvinnuna.

Manneskjulegur vinnumarkaður í Svíþjóð er ekki eina ranghugmyndin sem Guðbjörg afhjúpar í bókinni. Húsnæðismál eru líka í miklum ólestri. Húsnæði af skornum skammti, leiga há og leigjendur í óöryggri stöðu. Hennar fyrsta heimili er í ósamþykktum kjallara sem aldrei átti að vera íbúð en með vinnu og natni tekst henni að gera hann notalegan. Margra ára bið er eftir að fá íbúð úthlutað af yfirvöldum og þegar hún loks býðst er ekki eins einfalt að taka við húsnæðinu og mætti ætla. Guðbjörg kallar sig Mörtu í bókinni og sambýlismann sinn, Hans Schnerbeck, Karl. Samband þeirra er langt í frá einfalt og Karl flókinn maður. Þau fá loks eftir langa bið örugga leiguíbúð. Guðbjörg býr þar enn þegar bókin endar en hefur þá gengið í gegnum mikil og erfið veikindi.

Heilbrigðiskerfið brást

Reynsla hennar af sænska heilbrigðiskerfinu er langt frá því góð og þar hrynur enn ein tálsýn Íslendingsins um sæluríkið Svíþjóð. Á níunda áratug síðustu aldar er 67 ára konu tekið fálega þegar hún leitar aftur og aftur fárveik á bráðamóttöku sjúkrahúss. Hún kastar upp blóði en er send heim þegar ekkert finnst að henni, máttlaus, illa haldin af verkjum og ófær um að bjarga sér sjálf. Heilbrigðiskerfið er þá ekkert betra í velferðarríkinu en hér.

Það sem situr þó mest í lesandanum eftir að lestri lýkur er persóna Guðbjargar. Nú vill svo til að hún var systir ömmu minnar. Systkinin frá Ljósalandi voru ellefu og Guðbjörg næstyngst amma mín, Sigríður, sjötta í röðinni. Þessi systkini voru öll einstakt fólk og skildu eftir sig merka arfleifð hvert á sinn máta. Elstu systkinin hleyptu heimdraganum og leituðu sér menntunar. Fjórar systranna fóru út Vesturheims þar sem móðurbróðir þeirra bjó. Sigvaldi hélt til náms í arkitektúr og er höfundur margra merkra bygginga. Þrjár systranna sneru heim frá Kanada og bjuggu saman í íbúð í Stigahlíð, ein þeirra lærð saumakona tók að sér verkefni heima og ein vann í snyrtivöruverslun. Sú þriðja hafði smitast af berklum og glímdi við vanheilsu alla ævi. Sigríður amma giftist ekkjumanni með fjögur börn, Páli Metúsalemssyni á Refstað í Vopnafirði. Mamma mín var dóttir fyrri konu afa en það skipti ekki máli þegar kom að okkar samskiptum. Amma sýndi mér einstaka ástúð og hlýju.

Oft datt mér amma í hug þegar ég las texta Guðbjargar. Þær systur höfðu greinilega til að bera sama jafnlyndið, sama viðhorf til vinnunnar og sömu hlýju gagnvart samferðamönnum. Þær voru sömuleiðis báðar elskar að gróðri hvort sem um var að ræða matjurtir eða blóm. Amma kom sér upp fallegum garði við húsið á Refstað. Hún var einnig með kartöflugarð upp melnum við húsið og gróskumikinn rabarbaragarð. Ég fór oft með henni að taka upp fyrstu kartöflurnar eða til að skera rabarbarann. Þá sagði hún mér nöfnin á íslensku jurtunum sem við sáum og sáði fræi áhuga sem blómstraði þegar ég fullorðnaðist. Hún hafði sérlega fallega söngrödd og söng alla tíð við vinnu sína. Kunni ógrynni af kvæðum og sönglögum, margt sem ég hef aldrei heyrt nema hjá henni. Ég man eftir að hafa sofnað margt bjart sumarkvöldið meðan tónar frá söng ömmu bárust inn um opinn gluggann sem opnaðist út að garðinum. Þá var hún að hlú að plöntunum sínum og syngja fyrir þær. Hún sýndi börnum hlýju og líka virðingu, hún hlustaði og talaði aldrei niður til þeirra. Ég átti stundum erfitt þegar las frásagnir systur hennar því minningarnar helltust yfir mig. En mikið var það samt fróðlegt og hollt að fá kynnast þeirri konu líka. Ég heimsótti oft systur hennar í Stigahlíð með mömmu og það er augljóst að systkinin bjuggu öll yfir ómetanlegum mannkostum.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Það má segja að ég hafi farið svolítið öfugt inn í þessar bækur því ég las þrettándu bókina um Dr. Ruth Galloway og Harry Nelson lögregluforingja fyrst, síðan þá síðustu, næst þá fyrstu og aðra og nú þá þriðju. Það skemmdi samt ekkert að vita örlög allra aðalpersónanna því það er óskaplega gaman að kynnast þeim Harry og Ruth í upphafi sambands síns og uppgötva flókin mynstur í lífi aðalpersónanna.

Bækur Elly Griffiths eru persónudrifnar og ekkert er einfalt. Allir hafa sínar góðu og slæmu hliðar. Dr. Ruth Galloway er prófessor í fornleifafræði með bein að sérgrein. Hún bæði aldursgreinir beinin og les í þau sögu forfeðra okkar. Hún er einstæð móðir ungrar dóttur í þessari bók, á kött og er fyllilega sátt við að vera einhleyp. Harry Nelson er lögreglumaður af lífi og sál. Málin láta hann ekki í friði ef honum tekst ekki að leysa þau. Hann er fjölskyldumaður, á konu og tvær dætur með henni og eina með Ruth sem konan hans veit ekki af.

Umhverfismál og myrkur fortíðarglæpur

Gríðarlegt landbrot er við ströndina í Norfolk. Sjórinn hefur þegar brotið sér leið ríflega kílómetra inn í landareign Hastings fjölskyldunnar og óðalsetur hennar hangir orðið tæpt á bjargbrún. Þegar fornleifafræðingar í könnunarleiðangri við ströndina finna líkamsleifar sex manna er Ruth kölluð til. Hún aldursgreinir beinin og kemst að því að hér er um þýska hermenn úr seinni heimstyrjöldinni að ræða. Mennirnir höfðu verið skotnir og Harry hefst handa við rannsókn málsins og áttar sig fljótt á því að tveir gamlir menn úr heimavarnarliði svæðisins vita allt um málið en annar er dáinn og hinn deyr nóttina eftir að Harry talar við hann. Eru andlát þeirra af náttúrulegum orsökum eða eru þetta morð?

Ruth Galloway er stórskemmtilegur karakter, sjálfstæð, greind og alls ekki nein steríótýpa. Harry er skynsamur, jarðbundinn, geðstirður á yfirborðinu en undir niðri hlýr og umhyggjusamur. Hvorugt er gallalaust og þau gera sín mistök. Bækurnar um Ruth Galloway njóta gríðarlegra vinsælda í Bretlandi um þessar mundir. Þær gerast í saltmýrum Norður-Norfolk en þar er bæði að finna mikið af fornminjum og einstakt vistkerfi. Ruth Galloway elskar þetta umhverfi og vill hvergi annars staðar búa. Áður hafa komið út Mýrarstúlkan, Janusarsteinninn og Húsið á bjargbrúninni er sú nýjasta. Hér eins og í öðrum bókum hennar fléttast saman fortíð og nútíð og það er eitthvað heillandi og gott við að réttlætið sigri að lokum, að það sé sama hversu lengi menn geta logið og falið spor sín fyrr eða síðar komist upp um óþokka og þeir þurfi að taka afleiðingum gerða sinna.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.