Lóan sagði Páli Ólafssyni að vakna og vinna þegar mætti í túnið hjá honum að vori. Sennilega hefur Páll hlýtt kallinu en ekki allir geta það. Í stað þess vorið með birtu sína og grænu sprota færi þeim þann létti og gleði sem þeir bíða eftir hellist yfir þá enn meiri depurð. Sumarið gengur í garð og enn vomir þungt ský yfir höfðum þessara einstaklinga, framkvæmdakrafturinn er í lágmarki og þá langar alls ekkert út. Þetta er kallað sumardepurð og er vel kunnugt vísindamönnum.

Staðreyndin er sú að við höfum alltof miklar væntingar til sumarsins. Í myrkrinu og kuldanum á veturnar verður það í hugum okkar dásamleg árstíð og þegar það loksins gengur í garð er ekkert eins og okkur hafði dreymt um og við vænst. Svo bætist ofan á samviskubit og sektarkennd yfir að vera ekki eins og leikfangakanínan í Duracell-auglýsingunni berjandi sína trommu og dansandi um borðið. Við vorum jú, búin að bíða allan veturinn eftir þessari sólarglætu, græna grasi og laufguðu kjarri og í stað þess að skipuleggja lautarferðir með fjölskyldunni, klífa fjöll og rífa arfa í garðinum sitjum við inni og langar ekki að gera neitt.

Sektarkenndin leggst á sálina

Innst inni erum við sannfærð um að þetta sé rangt. Líðan okkar beinlínis vanþakklæti og leiðindi því auðvitað ættum við að vera úti allan daginn að ná okkur í ofurskammta af D-vítamíni til að safna vetrarforða. Vinir okkar standa við grillið dagana langa, eru búnir að planta sumarblómum um allan garð og eru á leið í útilegur, sumarbústaði, brúðkaup og hringferðir um landið á meðan við höngum heima. Sektarkenndin sest að í sálinni.

Þá er gott að vita að við erum ekki ein á báti. Sumardepurð sækir að fólki á öllum aldri og víðar í heiminum en hér á landi. Rannsókn á vegum Háskólans í Washington sýnir að skilnuðum fjölgar á sumrin. Ástæðan oftast sú að parið hefur beðið eftir sumrinu til að laga vandamálin í hjónabandinu, þá átti að tala saman, fara í frí og láta sér líða vel en þess í stað urðu algjör vinslit vegna þess að væntingarnar stóðust ekki. Önnur rannsókn leiðir í ljós að sjálfsvíg eru fleiri á vorin en veturna. Fleiri leita sér lækninga vegna almennrar vanlíðanar á sumrin en á veturna og svona mætti telja áfram. Sumarið er dásamlegt en læknar ekki allt.

Hundadagarnir erfiðir

Hundadagar hefjast í 3. júlí og standa til 11. ágúst yfirleitt er þetta hlýjasti og yndislegasti hluti sumarsins. Þá er allur gróður í blóma og veður mildust. Allir vita auðvitað að hundadagarnir eru kenndir við hundastjörnuna Síríus sem þá sést á himni hér á norðurslóðum og kannski viðeigandi því Winston Churchill var fyrstur til að kalla þunglyndi sitt svarta hundinn. Hann lýsti því í ævisögu sinni hvernig sá svarti tók að elta hann reglulega og þá var enginn friður. Hundadagarnir eru þeim er þjást af sumardepurð erfiðir. Þeir losna ekki við hundinn og sá er ekki vinalegur og dillandi skottinu. Ef þú ert í hópi þeirra sem finna fyrir sumardepurð er gott til þess að vita að hægt er að fá hjálp. Það má leita til læknis eða annars heilbrigðisstarfsfólks en í verkfærakistum þeirra er að finna margvísleg úrræði bæði lyf og annað sem grípa má til. Það er full ástæða til bjartsýni og hver veit nema hægt verði að koma kanínunni af stað með nýjum og endingargóðum batteríum.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Njóttu velgengni

„Hvað er velgengni? Hver nýtur meiri velgengni í lífinu sá ríki eða sá fátæki?“ Spekingar og nýaldarsinnar keppast við að fullvissa fólk um að oft sé það í koti karls sem kóngs sé ekki í ranni en flestum hættir þó við að skilgreina velgengni eftir þeim auðæfum sem sjást fremur en hinum. Hver og einn verður þó að ákveða sjálfur hvað hann telur velgengni og eftirsóknarverð lífsgæði. Hvort hefur til að mynda náð meiri árangri í lífinu, forstjóri sem hefur byggt upp öflugt fyrirtæki eða móðir sem hefur komið fimm börnum til manns? Fyrirtæki lenda iðulega í erfiðleikum þegar sterkra stjórnenda nýtur ekki lengur við en gott uppeldi skilar sér áfram til næstu kynslóða. Oprah Winfrey kemst að þeirri niðurstöðu að hver sá sem gefur sál sína í verk sín nái árangri og njóti velgengni þótt hún sé ekki mælanleg í krónum og aurum. Njótið velgengninnar.

lmkjarnaolíur

Lyktarskynið er oft vanmetið en það hefur mun meiri áhrif á andlega vellíðan en menn gera sér grein fyrir. Ilmkjarnaolíur eru góð leið til að virkja það. Sítrónugras, mynta, lavender og sítrusávextir hafa endurnærandi og róandi áhrif. Hægt er að kaupa sérstaka lampa fyrir olíurnar eða nota baðolíur með þessum ilmi, þá bætast við slakandi áhrif heita vatnsins.

Dugnaður er ofmetinn

Að vera duglegur er líklega eitt besta hrós sem nokkur Íslendingur getur fengið. Trúin á stritið er rík í landanum og vinnuveitendur vilja flestir að starfsmenn þeirra séu að hamast eins og vinnusamar býflugur allan vinnudaginn. Mannsheilinn er hins vegar ekki gerður fyrir slíkar vinnuaðferðir. Einbeitingin meðalmannsins byrjar að dofna eftir fjörutíu mínútur og eftir það eykst hætta á mistökum. Þess vegna er mælt með að menn standi reglulega upp frá tölvunni eða taki sér hvíld frá því sem þeir eru að gera til að skerpa athyglina. Kaffibolli og spjall með vinnufélaga, gönguferð upp og niður stigana, vatnssopi, nokkrar teygjur eða ofurlítil gæðastund með sjálfum þér endurnærir og starfsmenn koma vakandi, glaðir og með athyglina í lagi aftur að vinnustöð sinni og afköstin aukast til muna. En það er ekki nóg að gæta þess að fá hvíld í vinnunni. Það sem þú gerir utan vinnutíma skiptir einnig miklu máli.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Margt kemur án efa til og sumir leita skýringanna í breyttri heimsmynd, heimsfaraldrinum, samfélagsmiðlum, auknu tengslaleysi og sívaxandi einmanaleika. En hver sem skýringin er þarf að bregðast við og hjálpa því fólki sem líður illa. Oftast lagast þunglyndi innan þriggja til sex mánaða frá því að einkenna verður vart og margir Íslendingar kannast við skammdegisþunglyndi sem gerir vart við sig á veturna en lagast þegar vora tekur. En ákveðinn hópir glímir við sömu líðan mánuðum og árum saman. Aðstæður þessa fólks eru misjafnar sem og möguleikar þeirra til að leita sér leiða til að breyta líðan sinni. Á undanförnum árum hefur mest aukning verið á þunglyndislyfjanotkun meðal aldraðra og kvenna og vitað er að notkun þeirra eykst með aldri. Í Noregi eru til að mynda einn af hverjum fjórum körlum og ein af hverjum þremur konum í aldurshópnum 85 ára og eldri sem notar slík lyf.

Þunglyndis- og kvíðalyf eru aldrei langtímalausn. Þeim er ætlað að bæta líðan einstaklingsins tímabundið og verða til þess að honum gangi betur að nýta önnur meðferðarúrræði. Þótt lyf séu góð og geti hjálpað hafa þau alltaf aukaverkanir og eru aldrei góð fyrir líkamann. Algengar aukaverkanir þunglyndislyfja eru minnkuð kynhvöt og vandamál með að fá fullnægingu, þyngdaraukning, ógleði, höfuðverkur, syfja, svimatilfinning og aukin hætta á beinþynningu. Ef fólk ætlar að hætta að þunglyndis- eða kvíðalyfjum ætti það aldrei að gera það án samráðs við lækni því algeng fráhvarfseinkenni eru eirðarleysi, þunglyndi, svefntruflanir, kvíði og pirringur.

Lyfin bæla auk þess tilfinningar og fólk finnur síður fyrir sorg, einmanaleika eða reiði. Þetta eru hins vegar allt eðlilegar tilfinningar og þegar hætt er á lyfjunum koma þær aftur og sumir segja af tvöföldum krafti. Til þess að ráða við þær er samtalsmeðferð og hópavinna árangursrík og góð leið fyrir flesta. Víða eru sorgarhópar starfandi en þar hittast jafningjar og styðja hvern annan. Samtalsmeðferð hjá sálfræðingi er dýr og hjá sumum langir biðlistar en þess virði þegar vel tekst til.

Lyfin geta verið lífsnauðsynleg í sumum tilfellum en það verður alltaf að leita að ástæðum þess að manneskju líður illa og bregðast við því. Ef þunglyndi er vægt getur hjálpað mjög mikið að finna ný áhugamál, hreyfa sig meira og leita leiða til að vera oftar í félagsskap annarra.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna.

Samhliða opnuninni var hjúkrunarheimilinu Hlévangi lokað og fluttust þrjátíu íbúar þaðan inn á nýja heimilið í desember ásamt fleiri nýjum íbúum. Heildarfjöldi rýma á hjúkrunarheimilum á Suðurnesjum er því nú orðinn 140.

Hrafnista Nesvöllum

Vandaður aðbúnaður og aukið öryggi

Nýja hjúkrunarheimilið er alls 5.444 m2 og skiptist í átta deildir með tíu einkarými á hverri deild. Við hönnun og framkvæmd var lögð áhersla á nýsköpun sem eykur öryggi og þægindi íbúa og bætir vinnuaðstöðu starfsfólks til muna. Má þar nefna nýjar lausnir fyrir baðaðstöðu, loftlyftukerfi í öllum einkarýmum, nýja tegund aðgangsstýringar, nýtt fyrirkomulag lyfjatiltektar og víðtækara sjúkrakallkerfi.

María Fjóla Harðardóttir, forstjóri Hrafnistu, segir nýja húsnæðið vera vandað þjónusturými en á sama tíma sé reynt að gera alla aðstöðu heimilislega og notalega fyrir íbúa: „Fyrstu íbúarnir fluttu inn nýverið og hafa verið að koma sér vel fyrir, en við gerum ráð fyrir að íbúar flytji inn í öll laus rými fyrir janúarlok og hlökkum til að taka vel á móti þeim.”

Meðal þeirra sem héldu erindi á opnunarhátíðinni í dag var Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, sem gegndi stöðu félags- og húsnæðismálaráðherra þar til fyrir skemmstu en Ragnar Þór Ingólfsson, félags- og húsnæðismálaráðherra, komst ekki á opnunina. Þá héldu erindi Alma D. Möller, heilbrigðisráðherra, Kjartan Már Kjartansson, bæjarstjóri Reykjanesbæjar, Aríel Pétursson, stjórnarformaður Sjómannadagsráðs og María Fjóla Harðardóttir, forstjóri Hrafnistu.

Inga Sæland lagði áherslu á að uppbygging hjúkrunarheimila væri eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. „Opnun þessa glæsilega hjúkrunarheimilis með 80 rýmum er skýrt merki um vilja ríkisstjórnarinnar til að tryggja öldruðum öryggi, virðingu og góð lífsskilyrði. Ég óska Reykjanesbæ, Hrafnistuheimilunum, starfsfólki hjúkrunarheimilisins við Nesvelli og íbúum þess innilega til hamingju með þennan merka áfanga.“

Alma D. Möller heilbrigðisráðherra sagði við opnunina að hér væri um mikilvægan áfanga í bættri þjónustu við eldra fólk að ræða. „Opnun nýs hjúkrunarheimilis að Nesvöllum styrkir verulega getu okkar til að mæta þörfum eldri borgara á Suðurnesjum. Fjölgun og endurnýjun eldri hjúkrunarrýma er lykilatriði í að tryggja örugga og góða þjónustu,“ sagði ráðherrann en fjölgun hjúkrunarrýma létti einnig undir rekstri sjúkrahúsa.

Kjartan Már Kjartansson, bæjarstjóri Reykjanesbæjar, sagði opnun heimilisins stóran áfanga fyrir sveitarfélagið. „Þetta er afar mikilvægt verkefni fyrir Reykjanesbæ og Suðurnesið allt en nú bætast alls 50 ný hjúkrunarrými á svæðið. Með þessari framkvæmd er stigið stórt skref í að efla þjónustu við eldra fólk og mæta aukinni þörf fyrir vönduð hjúkrunarrými.“

Aríel Pétursson, formaður Sjómannadagsráðs. „Við erum afar þakklát fyrir það traust sem okkur hefur verið sýnt með því að fela okkur umsjón með framkvæmdinni. Sjö áratuga reynsla af rekstri hjúkrunarheimila hefur nýst vel og fengið að skila sér inn í umgjörðina. Þá hefur einnig reynst farsælt að treysta Sjómannadagsráði fyrir slíkum framkvæmdum, enda hefur okkur tekist að skila vönduðu verki sem lokið er innan tilskilins tíma.“

Hönnun og framkvæmd

Í febrúar 2020 var undirritaður samningur um byggingu hjúkrunarheimilisins milli þáverandi heilbrigðisráðherra og bæjarstjóra Reykjanesbæjar. Upphaflega var samið um byggingu 60 rýma en síðar voru gerðir tveir viðaukasamningar um stækkun í 80 rými auk nýrra viðmiða um skipulag hjúkrunarheimila og tímalengingar samningsins. Samningurinn gerði ráð fyrir að heimilið yrði tekið í notkun fyrir árslok 2025 sem nú hefur gengið eftir.

THG arkitektar sáu um arkitektahönnun og fóru með hönnunarstjórn en ábyrgð verkfræðihönnunar var hjá Ferli verkfræðistofu. ÞG Verk sá um uppsteypu og frágang utanhúss en EYKT ehf. um frágang innanhúss. Jarðvinna var í höndum Ellerts Skúlasonar ehf. og Borgarvirki sá um frágang lóðarinnar.

Fjölgun hjúkrunarrýma

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er áhersla lögð á málefni eldra fólks, þar á meðal fjölgun hjúkrunarrýma.

• Þann 19. mars 2025 var tilkynnt að samkomulag væri í höfn milli ríkis og sveitarfélaga um ábyrgðarskiptingu á uppbyggingu hjúkrunarheimila.
• Í byrjun maí tók félags- og húsnæðismálaráðherra fyrstu skóflustunguna að nýju hjúkrunarheimili í Ási í Hveragerði.
• Nokkrum dögum síðar mundaði ráðherra sleggju við Nauthólsveg en þar verður ráðist í gagngerar endurbætur á húsnæði sem breytt verður í hjúkrunarheimili.
• Undir lok maímánaðar var ráðherra á Akureyri vegna samkomulags um nýtt hjúkrunarheimili í Þursaholti.
• Sama dag fór ráðherra á Húsavík til að rjúfa kyrrstöðu um hjúkrunarheimili sem beðið hefur verið eftir svo árum skiptir.
• Þann 16. júní var samkomulagið frá því í mars sem náðist milli ríkis og sveitarfélaga fest í lög.
• Þann 1. júlí var nýtt samkomulag undirritað um þreföldun hjúkrunarrýma í Mosfellsbæ.
• Þremur dögum síðar var skóflustunga tekin að stækkun hjúkrunarheimilisins í Sóltúni.
• 64 ný hjúkrunarrými voru tekin í notkun á Hrafnistu í Boðaþingi í Kópavogi í 2. september.
• Þann 8. janúar sl. var viljayfirlýsing undirrituð um uppbyggingu 108 rýma hjúkrunarheimilis í Hafnarfirði.

Héðinn, sem er menntaður kennari og stefnumótunarsérfræðingur með meistaragráðu í alþjóðlegri stefnumótun, brennur fyrir breyttri og mannúðlegri nálgun í geðheilbrigðismálum. Að samfélag okkar vinni markvissar með styrkleika fólks og snúi markvisst frá ofuráherslu á hvers konar fráhvörf manneskjunnar. Að við búum til betra og mannúðlegra geðheilbrigðiskerfi þar sem áherslur notenda leiða framþróun.

Í erindi sínu í Spönginni, sem ber yfirskriftina „Vertu úlfur – Tilbrigði við geðheilbrigði“ mun Héðinn, sem skrifaði einmitt um eigin reynslu af geðheilbrigðiskerfinu í fyrrnefndri bók, miðla þessari sýn sinni og ræða hana af einlægni.

Héðinn hefur undanfarin 30 ár starfað að geðheilbrigðismálum, bæði byggt á eigin reynslu og sem sérfræðingur í stefnumótun í málaflokknum. Árin 2003-2010 starfaði hann sem sérfræðingur að geðheilbrigðismálum hjá heilbrigðisráðuneytinu og Alþjóða heilbrigðismálastofnuninni (WHO). Héðinn átti frumkvæðið að Geðræktarverkefninu og Geðorðunum 10.

Þýskir vísindamenn hafa unnið að því að þróa gel sem hægt er að sprauta inn í liðinn og þar myndar það þekju eða grunn sem leggst yfir skemmt brjóskið og vinnur að mörgu leyti svipað og það. Auk þess eru í því mólekúl sem laða að sér stofnfrumur og örva þær til að vinna og mynda nýtt brjósk. Fyrstu tilraunir á mönnum benda til að eftir aðeins tvo mánuði hafi flestir náð að mynda nýtt brjósk að einhverju leyti. Þetta er hreinlega bylting í meðferð slitgigtar en hún er algeng um allan heim bæði meðal eldra fólks og íþróttamanna. Þýsku vísindamennirnir eru langt komnir með þróun á gelinu og sérfræðingar spá því að mögulegt sé að það komi á markað og í notkun á næsta ári að sögn German Orthopaedic Research & Clinical Trials.

Á sama tíma vinnur teymi í háskólanum í Connecticut að því að þróa svipað gel sem einnig er sprautað inn í liðinn og byggir hann upp að nýju. Thanh Nguyen prófessor í vélaverkfræði og líftæknilæknisfræði leiðir rannsóknirnar og í nýlegri grein sem birtist á vefnum UConn Today segir hann að framtíðin í bæklunarlækningum muni felast í rafbylgjum og einfaldri sprautu með Piezoelectric geli. Þetta eru góðar fréttir, ekki bara fyrir þá fjölmörgu sem þjást af slitgigt heldur einnig fyrir heilbrigðiskerfið. Hér er um að ræða mun ódýrari meðferð en skurðaðgerð og allt bendir til að hún sé einnig varanlegri og áhættuminni fyrir sjúklinginn.

„Núverandi meðferðir snúast um að draga úr verkjum ekki að lækna vefina,“ segir Thanh Nguyen í viðtali við UConn Today. „Við vonum að eðlilegar hreyfingar líkams, meðal annars göngur, geti komið af stað litlum rafbylgjum sem örva brjóskið til að vaxa aftur.“ En Piezoelectric gel inniheldur grunn þrýstirafhrifa en það er efni gert úr lífhverfu plastefni, poly-L-lactic acid, nanótrefjum og magesíum oxíd nanóögnum. Við álag, eins verður við eðlilegar hreyfingar líkamans, eða þegar hleypt er hljóðbylgjum á gelið sendir það frá sér litlar rafbylgjur. Vísindamennirnir vonast til þess að þær eigi eftir að örva frumur í því brjóski sem eftir er í veika liðnum til að endurnýja sig og vaxa aftur. Tilraunir þeirra á stórum dýrum lofa góðu. Þar sem þessar bylgjur eru mjög sambærilegar við eðlilegar rafbylgjur er örva endurnýjun og uppbyggingu í mannslíkamanum er full ástæða til bjartsýni hvað þetta varðar.

Teymið sem rannsakar nýja meðferð við slitgigt.

Betri meðferð en aðrar

Fram að þessu hefur algengasta meðferð við slitgigt verið að sprauta geli inni í liðinn til að auka liðleika hans en það gel eyðist á nokkrum mánuðum og virkar aðeins fyrir hluta sjúklinga. Einnig hafa læknar reynt að verkjastilla sjúklinga með gigtarlyfjum og öðrum bólgueyðandi og verkjastillandi lyfjum. Þegar slitið er orðið mjög slæmt er engin leið önnur fær en að senda fólk í skurðaðgerð og skipta liðnum út fyrir gervilið. Tilraunir hafa verið gerðar með að sprauta stofnfrumum inn í liði en þær hafa ekki gefið góða raun og eru í raun oftast ekki viðurkenndar af opinberum heilbrigðisyfirvöldum.

Enn er þó verið að þróa Piezoelectric gelið og rannsókn Thanh Ngueyns og samstarfsmanna hans mun standa til ársins 2029. Ef áfram heldur sem horfir kann að vera að það ár muni þeir leitast við að fá leyfi til að gera tilraunir á mönnum og eftir það er mögulegt að fá gelið viðurkennt af lyfjastofnunum og síðan koma því á markað. Áður hafði Thanh Nguyen starfað með Yang Liu prófessor við Peking-háskóla að svipuðum rannsóknum. Niðurstöður rannsókna þeirra birtust í Science Translational Medicine og Nature

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Emma Hemming, eiginkona hins sjötuga Willis, tilkynnti nýlega að hún hefði ákveðið að flytja hann í annað fjölskylduhús, þar sem núverandi heimili, sem hann deildi með henni og tveimur ungum dætrum sínum, væri ekki hentugt fyrir uppeldi þeirra og þroskaskilyrði á sama tíma og andlegu ástandi hans hrakaði.

Framheilaheilabilun einkennist af hrörnun og rýrnun á framhlið og hliðum heilans, sem síðan leiðir til breytinga á hegðun og persónuleika – og eins og í tilfelli Willis hefur það áhrif á minni og  getu til að hugsa og tala.

Fæða er annar þáttur í lífi sjúklingsins sem sjúkdómurinn hefur áhrif á

Dæmi um að matarvenjur breytist og hafa um leið áhrif á vitglöp er hin svokallaða „Bananakona“ sem International School of Advanced Studies skoðaði árið 2006. Á einhverjum tímapunkti fékk þessi kona ástríðu fyrir banönum og drakk lítra af mjólk daglega.

„Eftir að hún lést staðfesti heilagreining sjúkdómsgreiningu læknisins: konan þjáðist af framheilabilun, algengri tegund vitglapa sem er næst algengust á eftir Alzheimerssjúkdómnum,“ greindi Science Daily frá.

Í rannsókninni kom fram að konan neytti ekki neins annars en banana, hegðun sem vísindamaðurinn Marilena Aiello benti á gæti valdið því að einstaklingar léttist „vegna þess að þeir borða einhæfa fæðu á þráhyggjukenndan hátt.“ Livewell, samtök sem sérhæfa sig í umönnun Alzheimerssjúklinga og annarra með vitglöp, benda á að þyngdartap hjá sjúklingum geti stafað af fjöltengdum vandamálum, þar á meðal vanhæfni þeirra til að nærast sjálfir, tjá sig um hungur og í alvarlegum tilfellum gætu þeir ekki einu sinni áttað sig á því að þeir séu svangir. „Sannleikurinn er sá að mikil breyting á matarlyst er oft eðlilegur hluti af sjúkdómnum,“ segir á vefsíðu samtakanna. Það sem flækir enn frekar erfiðar aðstæður er að þessi venja magnast upp í áráttu fyrir því að borða óætar vörur.

Kona greip eiginmann sinn við að reyna að borða glerkúlu

Dr. Elaine Eshbaugh, prófessor í öldrunarfræði og fjölskyldufræði við Háskólann í Norður-Iowa, rifjar upp þegar eiginmaður vinkonu hennar reyndi að borða glerkúlu. Þetta leiddi til þess að sjúklingurinn var færður á minnisdeild, enda benti þetta til þess að þörf væri á „nákvæmu eftirliti“.

„Það er vitað að einstaklingar með vitglöp hafa drukkið hreinsiefni og borðað uppþvottaefnispúða [Tide Pot],“ skrifar Eshbaugh á vefsíðu sinni, When Dementia Knocks. „Augljóslega þarf fólk sem hefur myndað með sér tilhneigingu að borða óætar vörur, náið eftirlit og vera í vandlega stýrðu umhverfi til að tryggja öryggi sitt.“

Á hinn bóginn er einnig vitað að heilasjúkdómurinn getur líka haft þveröfug áhrif á mataræði. Sjúklingar með framheilabilun hafa einnig orðið uppvísir að stela mat af diskum annarra. „Þessi hegðun er vandamál, auðvitað félagslega, en einnig hvað varðar heilsu sjúklinga þar sem þeir hafa þá tilhneigingu til að þyngjast,“ sagði Aiello í viðtali við Science Daily. Í öðrum tilfellum gæti sjúklingurinn gleymt að hafa borðað, haft áhyggjur af næstu máltíð eða jafnvel ruglað þorsta saman við hungur. Þetta gerist þegar undirstúkan er skemmd. Þessi röskun gæti þó tengst beint framheilavitglöpum þar sem hún hefur áhrif á undirstúkuna (framhluti milliheila, liggur milli framstúku og þriðja heilahólfs. Tekur þátt í samhæfingu milli sjálfvirka taugakerfis og heiladinguls), sem stjórnar meðal annars matarlyst.

„Þetta gæti falið í sér breytingu á sjálfvirka taugakerfinu, sem einkennist af breyttu mati á merkjum líkamans, svo sem hungri, mettunartilfinningu og matarlyst,“ sagði Aiello. „Þessar skemmdir á framheila geta valdið tapi á hömlunarmerkjum, sem leiðir til hegðunar eins og ofáts.“ Í viðtali á dögunum gaf Emma, eiginkona Bruce Willis, til kynna að hann hefði misst minnið og talgetuna. „Bruce er við mjög góða heilsu almennt, veistu. Það er bara heilinn sem er að bregðast honum,“ sagði hún í viðtalinu. „Tungumálið er að breytast og, þú veist, við höfum lært að aðlagast,“ sagði hún áður en hún bætti við: „Og við höfum leið til að eiga samskipti við hann, sem er bara öðruvísi leið, öðruvísi.“ Emma talaði ekki um matarvenjur leikarans, þó að það væri nefnt að hann yrði í umönnun sérstaks teymis allan sólarhringinn á nýjum dvalarstað, öðru fjölskylduheimili þeirra. En engu að síður hefur fréttin um veikindi svo frægs leikara orðið til þess að fjölmiðlar í Bandaríkjunum hafa beint  kastljósi sínu meira að vitglöpum og öðrum heilabilunarsjúkdómum og keppst við að fræða almenning um þá. Það er þá alltént til einhvers ef slíkur harmleikur sem Willis fjölskyldan glímir nú við verði til vitundarvakningar meðal þjóðarinnar um alvarlega sjúkdóma.

Viðar Eggertsson, leikari og leikstjóri, skrifar fyrir Lifðu núna 

Til að jafnvægi haldist gott þurfa augun, innra eyrað og vöðvar líkamans að vinna vel saman. Með árunum getur jafnvægiskerfi innra eyrans raskast til dæmis vegna sýkinga, sjónin breytist líka og vöðvakraftur minnkar. Allt þetta er hægt að þjálfa. Með því að gera jafnvægisæfingar á hverjum degi geta menn haldið við hæfni sinni en nokkrir sjúkdómar geta valdið skaða á jafnvægiskerfinu.

1. Fullorðins vatnshöfuð

Billy Joel tilkynnti árið 2018 að hann væri hættur að halda tónleika og semja lög. Ástæðan var að hann hafði fengið sjúkdóm sem kallaður er fullorðins vatnshöfuð, eða normal pressure hydrocephalus eins og það heitir á ensku. Sjúkdómurinn lýsir sér þannig að rými í heilanum fyllast af vökva. Billy hafði orðið fyrir því að detta á sviðinu og gangast í kjölfarið undir aðgerð til að hreinsa burtu vökvann.

Oftast þróar fólk ekki með sér þennan sjúkdóm fyrr en eftir sextugt. Þetta er sjaldgæft en helstu einkenni eru jafnvægisleysi, að eiga erfiðar með gang og stjórn á þvaglátum. Stundum fylgja hugræn vandamál sem geta líkst vitglöpum. Flestir ná að rétta sig af ef þeir hrasa um eitthvað á göngu utandyra eða jafnvel á gólfinu heima hjá sér en manneskjur með fullorðins vatnshöfuð geta það ekki. Þær geta líka átt í erfiðleikum með að snúa sér og margir lýsa því þannig að það sé eins og fæturnir séu fastir við gólfið.

Hægt er að greina sjúkdóminn með segulómun á heilanum. Ef fullorðins vatnshöfuð greinist geta læknar skorið manneskjuna upp og fjarlægt vökvann. Í sumum tilfellum er komið fyrir svokölluðum skuntum eða plaströrum sem leiða vökvann burtu úr heilanum og yfir í aðra hluta líkamans, oftast magann.

2. Réttstöðuþrýstingsfall

Hefur þú einhvern tíma staðið snöggt á fætur og fundið fyrir svima og jafnvægisleysi, jafnvel dottið ofan í sætið aftur? Þá hefur þú fundið fyrir réttstöðuþrýstingsfalli. Einn af hverjum fimm sem náð hefur sextugsaldri finnur einhvern tíma fyrir þessu en blóðþrýstingur fellur þá snöggt og hratt. Í sumum tilfellum er um að ræða aukaverkanir blóðþrýstingslyfja en einnig getur þetta stafað af vökvaskorti, blóðleysi, miklum verkjum og þunglyndi.

Réttstöðuþrýstingsfall getur einnig bent til að taugakerfið hafi orðið fyrir skaða vegna þess að ákveðnir hlutar heilans hafa orðið veikst eða skaðast vegna tiltekinna erfðasjúkdóma. Sjálfvirka taugakerfið sér um að halda líffærakerfum okkar gangandi þar á meðal, öndun, hjartslætti og blóðþrýstingi. Ef það veikist af einhverjum ástæðum getur blóðþrýstingur fallið hratt eða hækkað langt umfram það sem æskilegt. Ef þú finnur oft fyrir snöggu jafnvægisleysi eða svima þegar þú stendur upp, svitnar mikið eða finnur fyrir hjartsláttartruflunum ættir þú að leita læknis og biðja um rannsókn.

3. Útlægur taugakvilli

Peripheral neuropathy eða útlægur taugakvilli er nokkuð algengur meðal fólks yfir fimmtugt. Fólk með sykursýki þróar gjarnan með sér þennan kvilla en hann orsakast af skemmdum á litlum taugaþráðum og veldur tilfinningaleysi eða doða í fingrum og fótum. Til er í dæminu að fólk finni ekki hvort fætur þeirra snerti gólfið eða ekki. Skemmdirnar geta síðan aukist og farið að leggjast á stærri taugaþræði og þá missir fólk vöðvakraft og stjórn og tilfinningu í liðum. Af sjálfu sér leiðir að þetta eykur jafnvægisleysi og veldur tíðri svimatilfinningu.

Ef fólk hefur þróað með sér þennan kvilla ætti það að varast að bera þunga hluti eða ganga um þar sem dimmt er því hvoru tveggja eykur hættuna á að manneskjan missi jafnvægið og detti illa. Það að þurfa að einbeita sér að því að halda einhverju stöðugu eða því að sjá í myrkri minnkar enn tilfinninguna fyrir líkamanum. Ofskammtar af tilteknum vítamínum eða skortur á þeim getur einnig valdið þessum einkennum og í dag er auðvelt að athuga hvort um það sé að ræða.

4. Þögult heilablóðfall

Blóðþurrðarslag eða heilablóðfall vegna blóðtappa verður vegna tímabundinnar truflunar á blóðflæði til heilans. Stundum verður fólk tæplega vart við hvað er að gerast og einkennin vara í skamman tíma. Sumir kalla þetta smáheilablóðfall eða ministroke. Í flestum tilfellum valda þau ekki varanlegum skaða en það sem kallað hefur verið á ensku silent stroke eða þögult heilablóðfall veldur á hinn bóginn oftast skemmdum en fólk finnur hugsanlega ekki fyrir neinum einkennum.

Þegar manneskja fær heilablóðfall er algengt að hún lamist öðru megin í líkamanum eða finni fyrir málstoli, höfuðverk eða missi meðvitund. En margir sem hafa fengið silent stroke vita ekki einu sinni af því. Þeir fundu aldrei nein einkenni svo fer að bera á jafnvægisleysi eða erfiðleikum með gang og viðkomandi telur einhverjar allt aðrar ástæður liggja að baki. Finni menn allt í einu fyrir því að þeir eigi erfiðara með ganga upp eða niður stiga, að þeir séu orðnir hægari í hreyfingum en áður og jafnvægisleysi hafi aukist ættu þeir að íhuga þann möguleika að þeir hafi fengið silent stroke. Með því að stunda tai chi eða jóga geta menn hins vegar þjálfað upp getu sína aftur og dregið úr einkennunum.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Manneskja með kæfisvefn verður eftir vissan tíma ófær um fulla athygli og einbeitingu við þau verk sem hún vinnur yfir daginn. Það fer að verða vart minnistruflana, viðbragðstíminn verður hægari og athyglin ekki eins skörp. Þetta hefur áhrif á hæfni manna til að keyra og dregur úr getu til að sinna ýmiss konar nákvæmnisvinnu.

Kæfisvefn er nafn á því ástand þegar hálsinn þrengist eða lokast í svefni og veldur öndunartruflunum. Einstaklingurinn veit sjaldnast af þessu en margir hrökkva upp verði öndurhléð langt. Þá getur verið erfitt að sofna aftur en kæfisvefn er mældur í stigum eftir því hve oft fólk hættir að anda og hve lengi öndunarhléin standa. Manneskja er greind með kæfisvefn þegar öndurarhlé eru fimm eða fleiri á klukkustund.

Eykur líkur á hættulegum sjúkdómum

Flestir tengja saman kæfisvefn og hrotur, enda er eitt af einkennum þessa ástands háværar hrotur, svefninn verður órólegur svefn og fólk hrekkur oft upp um miðjar nætur, sumir oft á nóttu. Ástandinu fylgir einnig tíð næturþvaglát, nætursviti auk öndunarhléanna í svefni.

Á daginn er manneskja með kæfisvefn þreytt og syfjuð. Sumir hafa standa sig að því dotta hvar sem þeir setjast niður og ef þeir fá tíma til slökunar. Þess vegna getur verið beinlínis hættulegt fyrir viðkomandi að setjast undir stýri. Einbeiting og minni sljóvgast, höfuðverkir eru tíðir og erfiðir og sumir finna fyrir munnþurrki og særindum í hálsi. Sívaxandi örmögnun veldur einnig skapsveiflum, aukinni gremju og óþolinmæði og í sumum tilfellum þunglyndi. Fólk með kæfisvefn er einnig í meiri hættu á að fá háþrýsting, hjartaáfall, hjartabilun, heilablóðfall og sykursýki.

Eru bara feitir með kæfisvefn?

Offita er vissulega algeng ástæða kæfisvefns en grannt fólk getur líka þjáðst af kæfisvefni. En rannsóknir hafa sýnt að á milli 60% og 70% þeirra sem eru með kæfisvefn eru of þungir. Kæfisvefn er einnig algengari meðal karla en kvenna og tíðni hans er hærri meðal eldra fólks en yngra. Ýmsar líffræðilegar ástæður geta þó verið fyrir því hvers vegna fólk fær kæfisvefn meðal annars: Skekkja á miðnesi, kvef, ofnæmi, stór tunga, stór úfur og lítil haka.

Ef fólk með kæfisvefn neytir áfengis eða róandi lyfja leiðir það oft til þess að öndunarhléum fjölgar og þau verða lengri.

Svefnrannsókn

Til að greina kæfisvefn er gerð svefnrannsókn. Fólk fer til læknis og fær tæki með rafskautum sem það lærir að tengja við brjóstkassann. Það fer síðan heim og sefur með búnaðinn yfir nótt. Læknir fer síðan yfir þau gögn sem tækið safnaði eftir að viðkomandi skilar honum daginn eftir.

Ráð til úrbóta

Sú meðferð sem skilað hefur mestum árangri er notkun svefnöndunartækis. Tækið tryggir að öndunarvegurinn haldist opinn yfir nóttina og kemur þannig í veg fyrir öndunarhlé með tilheyrandi súrefnisskorti og truflun á svefni. Hins vegar er nú margra mánaða bið eftir slíku tæki hjá sjúkratryggingum Íslands og fólk með kæfisvefn getur búist við að þurfa að bíða í um það bil fjóra mánuði eftir þessu nauðsynlega og langþráða meðferðartæki.

Bitgómur hefur sömuleiðis reynst vel í sumum tilvikum. Tannlæknar taka mót af tönnum manna og útbúa góminn. Gómarnir eru áhrifaríkastir hjá þeim sem hafa vægan kæfisvefn.

Góð ráð

Fólk getur gert ýmislegt sjálft til að bæta svefn sinn. Alger undirstaða undir góða hvíld hjá öllum er að hafa góða svefnrútínu, sofna helst alltaf á sama tíma á kvöldin og vakna á sama tíma á morgnana. Fleira er hægt að gera, meðal annars að hreyfa sig meira yfir daginn, reyna að létta sig, borða ekki á kvöldin, venja sig á að sofa á hliðinni fremur en á bakinu, hafa góða loftræstingu í svefnherberginu, fara hvorki með tölvu né síma inn í svefnherbergið, hætta að drekka kaffi á daginn og forðast áfengisdrykkju. Ef fólk hefur grun um að það sé með kæfisvefn ætti það að leita til heimilislæknis síns sem fyrst og óska eftir svefnrannsókn.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Allir hafa fengið hálsbólgu og kvefpestir þar sem mikið slím safnast fyrir í nefi og hálsi en það hverfur yfirleitt um leið og menn hafa yfirunnið öndunarfærasýkinguna. En þegar slím söfnun er viðvarandi án þess að um nein veikindi sé að ræða geta lífsstílsþættir ráðið þar miklu um. Slím er framleitt af slímhúð líkamans og hefur mikilvægu hlutverki að gegna. Slímhúðin verndar undirliggjandi vef fyrir framandi bakteríum og ögnum. Í öndunarfærin berast rykagnir og bakteríur með andrúmsloftinu sem við öndum að okkur en í stað þess að berast inn í vefina festast þær við slímið og er skilað út úr líkamanum með aðstoð bifhára.   Slímið sér einnig um að halda öndunarveginum rökum og tryggir að rétt rakastig haldist í líkamanum.

Offramleiðsla á slími

Offramleiðsla slíms getur verið merki um undirliggjandi sjúkdóm, átt sér stað vegna þátta í umhverfinu eða komið til vegna lífsstíls.  Slím í hálsi getur komið frá bæði nefi, ennis- og kinnholum, hálsi, lungum eða maga og vélinda. Í mörgum tilfellum safnast slím upp í hálsi vegna sýkingar í efri öndunarvegi af völdum kvefs, flensu, ennisholubólgu eða hálsbólgu.

Með sýkingu fylgja önnur einkenni, eins og hiti, hósti, stíflað nef og almenn slappleikatilfinning í líkamanum. Oftast hverfur af sjálfu sér eftir að veikindin eru afstaðin, en það er ekki óalgengt að það taki nokkrar vikur.

Slím vegna sjúkdóma í maga og vélinda

Bakflæðissjúkdómur veldur súru bakflæði og sýran úr maganum ertir slímhúð í hálsi og getur leitt til bólgu í vélinda. Einkenni bakflæðis eru sviðaverkir á bak við bringubeinið, brjóstsviði, mikið slím í hálsi og sú tilfinning um að vera sífellt með kökk í hálsi.

Ofnæmi getur valdið slími í hálsi

Ofnæmisviðbrögð þar sem ónæmiskerfi líkamans bregst á óeðlilegan hátt við efnum úr ytra umhverfi eru oft bundin við öndunarfæri. Þá geta komið fram einkenni eins og nefstíflur, nefrennsli og slím getur færst úr nefgöngum niður í hálsinn. Einkenni geta einnig komið í formi hósta og astma. Þá getur slím safnast fyrir í hálsi og erfitt reynst að losa það.

Slím vegna lungnasjúkdóma

Astmi er langvinnur lungnasjúkdómur sem orsakast af bólgu í öndunarvegi. Slímhúðin í öndunarfærum bregst við með því að offramleiða slím þegar hún verður fyrir áhrifum frá ofnæmisvaldandi efnum, kulda eða sýkingum. Þetta leiðir til einkenna eins og öndunarerfiðleika, hósta, önghljóðs og slíms í hálsi. Langvinn berkjubólga einkennist af viðvarandi hósta með slímframleiðslu. Langvinn lungnateppa veldur einnig með mæði og  öndunarerfiðleikum, sérstaklega við líkamlega áreynslu. Einnig er algengt að slím safnist fyrir í hálsi vegna annarra lungnasjúkdóma og má þar nefna lungnabólgu eða slímseigjusjúkdóm.

Lífstílsþættir sem hafa áhrif á slímframleiðslu

Lífsstílsþættir geta haft áhrif á slímframleiðslu. Tóbaksreykingar eru til dæmis algeng orsök mikils slíms í hálsi. Reykingamenn eru einnig í meiri hættu á að fá langvinna berkjubólgu og langvinna lungnateppu. Þurrt inniloftslag eða mengun getur einnig stuðlað að aukinni slímmyndun í hálsi. Ef þú dvelur á svæðum þar sem svifryksmengun er mikil eða miklið ryk í lofti af einhverjum ástæðum getur það ert slímhúðina og leitt til aukinnar slímmyndunar.

Mikið slím í munni og hálsi er einnig algeng aukaverkun hjá fólki sem farið hefur í geislameðferð á höfuð- eða hálssvæði.

Hvað er hægt að gera?

Slím í hálsi getur, eins og sést af ofangreindu, stafað af mörgum mismunandi kvillum eða sjúkdómum. Oft á það sér eðlilegar skýringar og tengist öndunarfærasýkingu eða þekktum langvinnum sjúkdómi. Það getur hjálpað að nota slímlosandi lyf úr apótekinu en þau geta  losað um slímið þannig að líkaminn eigi auðveldara með að koma því frá sér. Þegar um sýkingu er að ræða og hóstað upp miklu slími er mikilvægt að drekka mikið, það þynnir slímið og auðveldara verður að hósta því upp og koma því út.

Ef fólk er með viðvarandi offramleiðslu á slími í hálsi án þess að vita ástæðuna ættir það að leita til læknis. Mikilvægt er að kanna hvers vegna líkaminn framleiðir of mikið slím og hvort það geti verið vegna undirliggjandi sjúkdóms.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.