Hér má sjá fjölgun í ellilífeyrisþega hjá TR á tíu ára tímabili. Myndin er tekin úr ársskýrslu TR.

Efnahags- og þróunarsamvinnustofnun Evrópu OECD hefur líst áhyggjum vegna þessa og einnig stjórnvöld í Bretlandi, Hollandi og Noregi. Enn sem komið er standa Íslendingar nokkuð vel hvað þetta varðar því í fjölskyldum hér fæðast enn fleiri börn en víðast í nágrannalöndunum. Engu að síður er ástæða til að hafa áhyggjur af og auga með þessari þróun hér á landi jafnt og annars staðar. Búist er við að hún fari vaxandi og talað er um að eftir um það bil tuttugu ár muni reynast erfitt að halda lífeyriskerfinu í Bretlandi gangandi verði ekki breyting á. Þar hafa stjórnvöld leitað til sérfræðinga og beðið þá að greina stöðuna og finna leiðir til þess að vinnumarkaðurinn nái að standa undir og fjármagnavelferðarkerfið í framtíðinni. Hér hefur ellilífeyrisþegum fjölgað úr tæpum 8% landsmanna í 11% á tíu ára tímabili. OECD hvetur stjórnvöld í Evrópu til að huga að þessum vanda og setja sér stefnu til þess að tryggja að hægt verði að veita öldruðum áhyggjulaust ævikvöld án mismununar.

Hingað til hefur verið algengast að aldursskipting samfélagsins sé á þá vegu að mikill meirihluti þjóðarinnar sé ungur. Gera má ráð fyrir að ef aldurssamsetningin breytist mikið hafi það áhrif á allar stofnanir samfélagsins. Reikna má með að endurskoða þurfi eftirlaunaaldur, eins og reynt að var að gera í Frakklandi og kostaði öflug mótmæli, endurskipuleggja heilbrigðiskerfið, skapa ný samgöngukerfi og skoða skipulag og uppbyggingu húsnæðis.

Ábyrgð fjölskyldna meiri

Gera má ráð fyrir versnandi heilsufari með auknum aldri og það mun óhjákvæmilega skapa álag á alla almannaþjónustu. Hraði hið opinbera ekki aðlögun sinni að þessum breyttu aðstæðum mun álag á fjölskyldur einnig aukast því líklega mun ábyrgð þeirra á umönnun eldri meðlima verði meiri. Þetta mun einnig hafa áhrif á virkni hinna yngri á vinnumarkaði og skapa frekari togstreitu í efnahagslífinu vegna þess að sífellt færra fólk stendur undir rekstri hins opinbera.

Hér má glöggt sjá þróunina á Íslandi. Myndin er tekin úr ársskýrslu TR:

Meðal hugmynda sem lagðar hafa verið fram í Bretlandi er að veita aukinn stuðning aðstandendum er sjá um aldraða ættingja sína án þess að þiggja laun fyrir. Einnig er bent á að margt eldra fólk hefur næga orku til að vinna og áhuga á að hala því áfram. Með því að gera þeim kleift að vinna áfram án þess að skerða réttindi sín eða minnka tekjur mun hjálpa samfélaginu að viðhalda þeirri velferðaþjónustu sem það vill halda uppi. Stuðningur við þá sem vilja vinna felst meðal annars í að ryðja úr vegi fjárhagslegum hömlum og styðja þá sem vilja læra nýja tækni og setja sig inn í nýjungar í sínum fögum.

Að læra, tileinka sér nýja þekkingu og verða hæfari á öllum sviðum er mikilvægt á öllum aldri. Margt eldra fólk hefur mikla ánægju af námi og hefur bætt við sig menntun eftir að það hætti að vinna. Ef því er gert kleift að nýta sér þá þekkingu með því að starfa á nýjum eða sama vettvangi og það var á áður mun það skapa mikil verðmæti fyrir samfélagið. Rannsóknir hafa einnig sýnt að með stöðugri endurmenntun eykur fólk ekki bara andlega krafta sína heldur nýtur það almennt betri líkamlegrar heilsu líka. Endurmenntun skapar þannig ábata fyrir einstaklinginn, vinnuveitendur og samfélagið í heild. Aðlögunarhæfni er því ómetanlegur eiginleiki í samfélagi sem er að eldast hratt.

Húsnæðismál áhyggjuefni

Annað áhyggjuefni eru húsnæðismál. Hér á landi eiga flestir sitt eigið húsnæði og það getur reynst snúið þegar og ef það hættir að henta fólki eftir að aldurinn færist yfir. Stjórnvöld þurfa að gera átak í að finna leiðir til að byggja upp húsnæði er hentar eldra fólki á verðbili sem hentar öllum. Í Bretlandi hafa menn miklar áhyggjur af því að fjöldi aldraðra einstaklinga býr í heilsuspillandi húsnæði, ýmist vegna þess að hið opinbera, leigusalar eða hinn aldraði sjálfur hafa vanrækt viðhald. Þröngir stigar, óslétt gólf, illa útbúin eldhús og illa loftræst hús eru þar mikið vandamál. Hér á landi hefur mygla herjað á bæði í eldra og nýju húsnæði og vitað er að eldra fólk er viðkvæmara fyrir henni. Stórar íbúðir og hús á fleiri en einni hæð geta reynst erfið viðureignar þegar heilsan tekur að gefa sig. Þá er mikilvægt að menn hafi val um að kaupa eða fá leigt hentugra húsnæði.

Breskir sérfræðingar leggja einnig til að fólki verði gert kleift að búa heima lengur en nú er og heimilisaðstoð verði stóraukin. Slík hjálp mun verulega draga úr þörfinni á hjúkrunarheimilum og innlögnum á sjúkrahús en þau úrræði eru dýrari. Rannsóknir sýna líka að öldruðum líður betur í sjálfstæðri búsetu á eigin heimili.

Þótt Íslendingar geti enn verið áhyggjuminni en margar nágrannaþjóðir okkar eru þetta eigi að síður umhugsunarefni fyrir okkur. Frjósemi íslenskra kvenna árið 2022 var 1,59 og hefur aldrei mælst lægri. Talið er að 2,1 barn þurfi að fæðast á hverja konu til að viðhalda velferðarsamfélagi á borð við okkar. Við viljum tryggja öldruðum áhyggjulaust ævikvöld en til þess að það megi verða þarf öflugan vinnumarkað og stöðuga fjölgun þjóðarinnar.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Gildandi fyrirkomulag miðast við að ríki og sveitarfélög standi saman að byggingu húsnæðis undir hjúkrunarheimili. Ríkið greiðir að jafnaði 85% stofnkostnaðar á móti 15% framlagi sveitarfélags að lágmarki og leggur sveitarfélagið jafnframt til lóð og ber kostnað af nauðsynlegri gatnagerð. Undanfarin ár hafa orðið töluverðar tafir á framkvæmdum við byggingu nýrra hjúkrunarheimila.

„Þetta eru vel unnar tillögur sem munu styrkja það mikilvæga verkefni að mæta hraðar vaxandi þörf fyrir fjölgun hjúkrunarrýma, bæta þjónustu við aldraða og stuðla að því markmiði að rétt þjónusta sé veitt á réttum stað og réttum tíma“ segir Willum Þór Þórsson heilbrigðisráðherra.

„Með nýju fyrirkomulagi setjum við okkur þau markmið að auka hagkvæmni og framkvæmdahraða vegna fjárfestinga í hjúkrunarheimilum og að tryggja fjármuni til nauðsynlegs viðhalds og endurbóta þegar þeirra er þörf, en hvortveggja er stórt framfaraskref í þessum brýna málaflokki“ segir Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir fjármála- og efnahagsráðherra.

Í tillögum starfshópsins er bent á breytingar sem undanfarið hafa verið gerðar á almennri fasteignaumsýslu ríkisins. Þar er áhersla lögð á að aðgreina umsýslu fasteigna frá rekstraraðila og er þá leiga greidd fyrir afnot af húsnæðinu. Þetta er gert til að tryggja faglega, örugga og hagkvæma umsýslu ríkiseigna, fjárhagslegt gagnsæi við fasteignareksturinn og samræmt utanumhald vegna viðhalds og endurbóta húsnæðis. Hópurinn leggur til að sami háttur verði hafður á við húsnæði hjúkrunarheimila. Miðað er við að leigugreiðslur fyrir húsnæði hjúkrunarheimila verði staðlaðar og byggðar á skilgreindum forsendum sem taka m.a. mið af gæðum húsnæðisins.

Kjarni breytinganna:

Hægt verður að hraða fjölgun hjúkrunarrýma í samræmi við vaxandi þörf.

Fjöldi rýma á nýjum hjúkrunarheimilum verður skilgreindur með hliðsjón af þjónustuþörf, rekstrarhagkvæmni og eftirspurn.

Bygging, rekstur og viðhald húsnæðisins verður á hendi sérhæfðra aðila og að fullu aðskilið frá rekstri þjónustunnar.

Húsaleiga verður greidd í formi húsnæðisgjalds sem miðast við eðlilegt endurgjald fyrir húsnæði af þessum toga. Þannig verða jafnframt tryggðir fjármunir til að sinna reglulegu og fullnægjandi viðhaldi og endurbótum á húsnæðinu.

Til lengri tíma litið er stefnt að því að leigugreiðslur verði einnig innleiddar fyrir húsnæði hjúkrunarheimila sem þegar hafa verið byggð og eru í rekstri.

Dagskrá málþingsins er mjög ítarleg og forvitnileg, en fjöldi fólks mun reifa þar kjaramálin sem skipt verður í þrennt.

Í fyrsta lagi verður fjallað um almennar aðgerðir sem koma þeim best sem eru með lágar- og miðlungstekjur. Í öðru lagi verður farið yfir sértækar aðgerðir fyrir þá sem verst eru settir og í þriðja lagi verður rætt um Breytingar á lögum, skattalögum og lögum um almannatryggingar.

Kröfurnar sem Landssambandið hefur uppi í kjaramálum eru meðal annars að frítekjumark verði 100.000 krónur, að ellilífeyrir almannatrygginga verði aldrei lægri en lægsti launataxti, að árlegar hækkanir lífeyris og frítekjumarka fylgi launavísitölu, að skerðingar minnki eða falli niður hjá þeim sem eru undir almennu framfærsluviðmiði og að tryggt verði að lífeyristakar njóti betur hækkana frá lífeyrissjóðum.

Meðal þeirra sem tala á málþinginu eru félags- og vinnumarkaðsráðherra, alþingismenn, áhrifamenn úr hópi samtaka eldri borgara, fulltrúar úr verkalýðshreyfingunni og sérfræðingar um kjaramál eldra fólks.  Þá segja eldri borgarar reynslusögur úr eigin lífi.

Málþingið fer fram í fyrirlestrarsal 1. hæð á Hilton hótelinu, gamla Hótel Esju. Ókeypis aðgangur og öllum opið meðan húsrúm leyfir.

Málþinginu verður streymt á vef LEB www.leb.is og www.visir.is

Viðar Eggertsson

Viðar Eggertsson skrifar

„Fáir njóta eldanna sem fyrstir kveikja þá“, segir í ljóði Davíðs Stefánssonar. Það má með sanni segja um elsta hluta íslensku þjóðarinnar. Eftirlaunafólkið sem er rúmlega 50 þúsund.

Þetta er fólkið sem fæddist í og uppúr kreppunni, þraukaði af umróti seinni heimstyrjaldarinnar og byggði upp þjóðfélagið frá örbirgð til allsnægta. Fólkið sem umbreytti þjóðfélaginu frá því að vera fátæk þjóð á hjara veraldar í að vera ein af ríkustu þjóðum heims.

Þetta er fólkið sem fær á sig ósækilega og niðrandi stimpla eins og „fráflæðisvandi“. Vandi, sem er í rauninni ekkert annað en kerfisvandi sem núverandi stjórnvöld bera fulla ábyrgð á. Allt önnur kynslóð.

Þetta er fólkið sem talað er um af óvirðingu sem þurfalinga og bagga á þjóðfélaginu, þetta er þó fólkið sem borgar hæstu skattprósentuna af litlum launum sínum til þjóðfélagsins, í formi allskyns skerðinga og jaðarskatta.

Þetta er fólkið sem greiðir marga tugi milljarða til nærsamfélags síns í formi útsvars, sem er svo mikilvægt framlag að sum sveitarfélög væru ekki á vetur setjandi án þessa fólks, enda er þetta mun hærri upphæð en þetta sama fólk kostar þessi sömu samfélög. Þau eru enn miklu meira en sjálfbær, þetta fólk.

Þetta er fólkið sem er úthrópað sem ógn við þjóðfélagið af því að þeim fer fjölgandi, en þó er íslenska þjóðin sú yngsta í Evrópu og verður svo á næstu árum.

Þetta er fólkið sem fer síðast allra í Evrópu, ásamt norskum eldri borgurum, á eftirlaun. Aðeins í þessum tveim löndum er eftirlaunaaldur almennt 67 ár, sá hæsti í Evrópu.

Þetta er fólkið sem byggði upp velferðarþjóðfélagið, en á nú undir högg að sækja í velferðarþjóðfélaginu.

Þetta fólk er ekki baggi á íslensku þjóðfélagi. Þetta fólk hefur unnið langan vinnudag, á langri starfsævi og er enn að skila sínu til samfélagsins, og það af naumum tekjum sínum.

Þetta er fólkið sem reisti Ísland úr örbirgð til allsnægta, en þúsundir þeirra þurfa að hverfa aftur til þeirra kjara sem þau bjuggu við í upphafi. Þau eru aftur sett á byrjunarreitinn frá því fyrir miðbik síðustu aldar, þegar þjóðin öll var fátæk.

Hættum að tala niður til þessa fólks. Tölum við það og um það, af virðingu og ábyrgð. Við höfum ekki efni á að fara illa með þetta fólk. Við höfum ekki efni á öðru en að gera þeim kleift að lifa mannsæmandi lífi. Þau geta ekki beðið. Hefjumst handa strax. Þau eiga það inni.

Þau kveiktu eldinn. Þau eiga að njóta hans.

Viðar Eggertsson er leikstjóri og skrifstofustjóri Landssambands eldri borgara, en þessi pistill birtist í LEB blaðinu sem kom út í vor.  Viðar er einnig varaþingmaður Smfylkingarinnar.

Ingibjörg H Sverrisdóttir

Það kennir ýmissa grasa í Félagstíðindum Félags eldri borgara í Reykjavík, sem nú hefur verið dreift til þeirra 15.000 félagsmanna sem eru skráðir í félagið. Ingibjörg H Sverrisdóttir formaður félagsins skrifar grein í blaðið um þá endurskoðun sem nú fer fram á vegum ríkisstjórnarinnar á þjónustu við eldra fólk í landinu. Verkefnið heitir Gott að eldast.  Í greininni segir Ingibjörg meðal annars:

Aldraðir eru eðli málsins samkvæmt meirihluti sjúklinga á sjúkrahúsum. Sjúkrahúsin glíma hins vegar við svokallaðan útskriftarvanda. Útskriftarvandinn felst í því að ýmsir, sérstaklega hinir öldruðu sem hafa fengið þá lækningu em unnt er að veita á sjúkrahúsinu, en þurfa áframhaldandi aðstoð heima hjá sér eða á hjúkrunarheimilum fá ekki þessa þjónustu. Þetta fólk geta heiðarleg sjúkrahús auðvitað ekki útskrifað. Afleiðingin er að sjúkrarúm sem nýst gætu fyrir aðra sjúklinga teppast á stpítölunum og hinir öldruðu sem í þeim liggja og aðstandendur þeirra búa við sífellda óvissu og ótta um hvað við taki.

Þetta er auðvitað ástand sem ekkert samfélag með sjálfsvirðingu getur liðið til lengdar. Samt hefur það viðgengist hér árum saman og fer fremur vaxandi en hitt. Ábyrgðin er auðvitað valdhafanna, þeirra sem eru svo duglegir við að rífa af fólki skattana. Þeir hafa ákveðið að verja þessu fé skattgreiðenda í eitthvað allt annað en að sinna nauðsynlegum þörfum aldraðra og fjölskyldna þeirra. Þeir hafa m.a. látið undir höfuð leggjast að byggja nægilegan fjölda hjúkrunarheimila og annað sérhæft húsnæði til að mæta mismunandi þörfum aldraðra.  Og þegar húsnæðið er fyrir hendi berst reksturinn iðulega í bökkum og er jafnvel af vanefnum því hið opinbera þrjóskast við að greiða sannanlegan rekstrarkostnað. Afleiðingin er að fjölmargir aldraðir eru á sífelldum hrakhólum, búa við endalausa biðlista eftir flestri þjónustu sem þeir þurfa á að halda og margir kveðja þennan heim enn á biðlistunum. Tæplega þarf að lýsa þeirri skerðingu á lífsgæðum sem ekki aðeins aldraðir heldur og fjölskyldur þeirra verða fyrir af þessum sökum.

Þetta veðrur að breytast. Aldraðir og fjölskyldur þeirra þurfa að taka höndum saman um að knýja stjórnvöld til að breyta háttum sínum á þessu sviði. Gera þarf stórátak til að koma þessum málum í lag.

Ingibjörg segir í greininin að það sé einnig  að hluta til á ábyrgð eldra fólks að huga að eigin heilsufari, gæta að réttri næringu, hreyfingu og ekki síður að félagsþættinum. Öldrunarþjónustan sé að breytast og fara meira í átt að forvörnum. Fólk vilji gjarnan búa heima hjá sér sem lengst, en þurfi frekari þjónustu við færnimissi.

Ljóst er að búseta á eigin heimili hentar ekki öllum, þó þeir þurfi ekki dvöl á hjúkrunarheimili. Búsetuúrræði eldra fólks þurfa að vera fjölbreyttari til að mæta mismunandi þörfum. Samvera og öryggi veður þungt hjá þeim einstaklingum sem hafa misst færni og eru kvíðnir. Því er nauðsynlegt að hafa aðgang að sjálfstæðri búsetu með ákveðinni vaktþjónustu sem sannarlega er vöntun á.

Smelltu hér til að sjá Félagstíðindin í heild.

Tryggja þarf eldra fólki sambærilegan rétt til að semja við ríkið um sín kjör og réttindi með því að lögbinda aðkomu þess, til dæmis með því að LEB fái hlutverk stréttarfélags til að semja um kjör sinna félagsmanna. Eldra fólki fer fjölgandi og er stækkandi hlutfall af íbúum landsins sem kallar á nýja nálgun. Það er aðkallandi að tryggja eldra fólki sambærileg réttindi og öðrum hópum til að hafa áhrif á umhverfi sitt.

Sé borin saman hækkun lífeyris og launa á almennum vinnumarkaði fyrir tímabilið 1.janúar 2017 til 1.janúar 2022 sést að það hefur átt sér stað veruleg gliðnun og hallar þar verulega á lífeyristaka.

Við ákvörðun stjórnvalda um hækkun lífeyris, birtast afleiðingar valdaleysis lífeyristaka því stjórnvöld komast upp með að taka ákvarðanir um hækkanir sem standast ekki lágmarks viðmiðð 69.gr laga almannatrygginga. Eldra fólk hefur þann eina kost að mótmæla en enginn er skyldugur að bregðast við.

Stéttarfélög geta beitt þvingunarúrræðum svo sem verkföllum og yfirvinnubanni náist ekki samkomulag um viðunandi lausn í deilum þeirra við atvinnurekendur.

Nú er talað um mikilvægi valdeflingar og notaendasamráðs í tengslum við þjónustu við eldra fólk.

Valdefling miðar að því að einstaklingur nái stjórn á eigin lífi og aðstæðum og hafi þannig áhrif á þau úrræði sem hann þarfnast hverju sinni. Valdelfling stuðlar að auknum þroska til að hafa stjórn á eigin lífi.

Notendasamráð er þegar einstaklingur tekur virkan þátt á öllum stigum í mótun þjónustu við sjálfan sig.

Spurningin er hvort hægt sé að skapa pólitíska sátt um að tryggja valdeflingu og notendasamráð við ákvörðun um kjör eldra fólks. Þróa verkferla sem tryggja fagleg vinnubrögð sem tryggi eldra fólki að laun/lífeyrir þess hækki til samræmis við aðra í samfélaginu.

Sjá blað Landssambandsins hér.

Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram það markmið að tryggja eldra fólki þjónustu við hæfi, hvort sem um er að ræða stuðningsþjónustu eða heilbrigðisþjónustu, á forsendum þess sjálfs, á réttu þjónustustigi og á viðunandi tíma. Þverfaglegt samstarf félags- og heilbrigðisþjónustu er grundvallaratriði til að ná fram samlegðaráhrifum fagþekkingar á hvoru sviði fyrir sig og tryggja þannig betri þjónustu við stækkandi þjóðfélagshóp meðal annars með samþættingu á þjónustu, forvörnum, heilsueflingu og aukinni virkni fólks.

Ráðherrar félags- og vinnumarkaðsmála, heilbrigðismála, fjármála- og efnahagsmála og Samband íslenskra sveitarfélaga og Landsambands eldri borgara lýsa yfir vilja til þess að auka samstarf og samvinnu varðandi málefni eldra fólks með það að markmiði að tryggja eldra fólki samhæfða þjónustu við hæfi, á réttu þjónustustigi og á réttum tíma hvort sem um er að ræða stuðningsþjónustu á vegum sveitarfélaga eða heilbrigðisþjónustu á vegum ríkisins. Samþætting þjónustu við eldra fólk mun leiða af sér aukin lífsgæði og er mikilvæg til þess að tryggja að þjónustukerfi hér á landi muni ráða við vænta fjölgun eldra fólks á næstu árum.

Skipuð hefur verið verkefnisstjórn sem hefur það hlutverk að leiða vinnu við heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk, að stuðla að samvinnu og samhæfingu á milli ráðuneyta, sveitarfélaga og annarra þjónustuaðila, forgangsraða og útfæra tímasett markmið í aðgerðaáætlun til fjögurra ára sem lögð verði fram á Alþingi vorið 2023. Í framhaldi af því skal verkefnastjórnin vinna skipulega að innleiðingu og framkvæmd fyrrgreindrar aðgerðaáætlunar meðal annars með tillögum um hvaða breytingar á lögum og reglugerðum þarf að ráðast í til að ná fram þeim markmiðum sem sett eru fram.

Helgi Pétursson formaður LEB fagnar yfirlýsingunni og segir að Landssambandið hafi talað fyrir því lengi að farið yrði í að samhæfa þá þjónustu sem þegar er fyrir hendi. „Nú reynir á hvað hægt er að gera“, segir hann.

Guðmundur Ingi Guðbrandsson félagsmálaráðherra segir að viljayfirlýsingin sé risastórt skref í þá átt að bæta lífsgæði aldraðra, en það sé ekki hægt að gera nema með því að samhæfa aðgerðir allra sem eiga aðkomu að málinu. Ólafur Þór Gunnarsson öldrunarlæknir og fyrrverandi þingmaður hefur verið skipaður formaður nýskipaðrar verkefnisstjórnar, en hann er öllum hnútum kunnugur þegar kemur að málefnum eldra fólksins.

Formaður framtíðarnefndar Alþingis fyrsta starfsárið er Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar. Lifðu núna ræddi við hann um verkefni nefndarinnar, en með því er botninn sleginn í greinaflokk um fjórðu iðnbyltinguna og væntanleg áhrif hennar á líf eldra fólks á Íslandi.

„Við stöndum frammi fyrir stórkostlegum breytingum, sem sennilega munu valda meiri breytingum á samfélaginu en við höfum áður séð,“ hefur Logi mál sitt á að segja. Hann vísar með þessum orðum sínum til þeirra tæknibreytinga sem fyrirséð þykir að verði á næstu árum og áratugum og eru almennt kenndar við fjórðu iðnbyltinguna. Ekki sízt síaukin notkun gervigreindar muni valda miklum breytingum á vinnumarkaði og skipulagi bæði hagkerfisins og samfélagsins.

Framtíðarnefnd fundar. Nefndarformaðurinn Logi Einarsson t.v.

Stórar áskoranir, mikil tækifæri

Logi segir þessa tækni nú þegar vera að vaxa í veldivexti, „á meðan almenn þekking okkar, þegar kemur að siðferðislegum álitamálum og fleiru þessu tengdu, er bara að vaxa línulega í bezta falli.“ Áskoranirnar séu því stórar, og það veiti sannarlega ekki af því að Alþingi Íslendinga einbeiti sér að því að skoða þessa hluti með skipulegum hætti, en það sé einmitt ætlunin með starfi framtíðarnefndarinnar.

En Logi bætir við að ef vel tekst til geti þessi nýja tækni „leitt af sér meiri framleiðniaukningu sem er mjög mikilvægt vegna þeirra lýðfræðilegu breytinga sem eru að verða, þar sem fleiri og fleiri sem hlutfall af þjóðinni eru eldri og lægra hlutfall þarf að standa undir framleiðslunni.“

Fjórða iðnbyltingin geti líka minnkað vistspor allrar framleiðslu. „Þetta er sérstaklega áhugavert fyrir Ísland, sem er eyja langt frá mörkuðum, með tiltölulega fáar vinnandi hendur. Þessi stafræna framleiðsla er eðlisólík. Hún getur orðið til með tilkomu færri handa, með virkjun hugaraflsins. Henni er hægt að koma á markað á augabragði, án flutninga yfir höf og lönd. Svo getur auðvitað ný tækni, ef við ákveðnum að nýta hana þannig, orðið til þess að minnka bilið á milli efnaðra og hinna snauðari, bæði innan landa en líka milli heimshluta. Og það hlýtur auðvitað að vera markmiðið,“ segir Logi.

Stórar siðferðislegar spurningar

Logi segir að það sé nefnilega viss hætta á því að arðurinn af framleiðniaukningu fjórðu iðnbyltingarinnar færist „á enn meiri hraða á enn færri hendur“ ef stjórnvöld sofa á verðinum. „Það er mikilvægt að við séum á varðbergi og stjórnvöld á hverjum tíma séu meðvituð um það og reynum að stýra þessari þróun í góða átt. Þess vegna er þessi nefnd stofnuð hjá okkur. Okkur er ætlað að taka fyrir stafrænu byltinguna og hvernig hægt er að nýta hana í þágu grænnar og sjálfbærari þróunar,“ segir hann.

Nefndin skoði þetta allt líka með tilliti til þeirra lýðfræðilegu breytinga sem eru að verða. „Við erum sem betur fer að eldast, sem þjóð,“ vekur Logi athygli á og heldur áfram með vangaveltur þar um: „Ég held að við séum að upplifa tíma sem svipar til sjötta og sjöunda áratugarins, þegar fjölgaði um einn kynslóðahóp: Þar sem unglingar/ungmenni urðu sér aldurshópur í félagsfræðílegu tilliti, og bættist þannig við fyrri skiptingu samfélagsins í aðeins þrjá kynslóðir: yngstu kynslóðina (börn), fullorðna og gamla. Nú stefnir í það að jafnvel stærsti þjóðfélagshópurinn verði á milli tveggja síðastnefndu hópanna. Fólk á aldursbilinu 60 til 85, sem er fullfrískt og fært um að lifa mjög virku lífi, en ekki dvelja bara á elliheimili eða þ.u.l. fram á grafarbakkann.“

Bjartsýnn á farsæld eldra fólks í framtíðarkerfinu

Logi leggur áherzlu á að verkefni íslenzkra stjórnvalda á komandi árum muni ekki sízt snúast um að tryggja að Ísland haldi samkeppnishæfni sinni í samanburði við grannþjóðirnar og það sem bezt gerist í veröldinni. Og til að vel takist til verði að finna leiðir til að þessi stóri hópur eldra en virks fólks finni sér hlutverk við hæfi í hinu breytta samfélagi fjórðu iðnbyltingarinnar.

Logi segist bjartsýnn á að þetta muni takast farsællega, ekki sízt vegna þess að hann hefur tröllatrú á þrótti og nýsköpunargetu hins norræna velferðarmódels. Mikilvægur þáttur verði hvernig tæknin muni gera fólki kleift að búa sjálfstætt lengur, styðja við sjálfstæðan og sjálfbæran lífsstíl eldra fólks lengra fram eftir aldri. „Við munum það þegar ömmur okkar og afar, frændur og frænkur voru slitin af vinnu og álitin gömul fyrir sjötugt. Nú er þetta gerbreytt,“ segir Logi, og valdi því meðal annars hve brýnt það sé að þróa fjölbreyttari búsetuúrræði fyrir eldra fólk.

Hann segist sammála því mati að mannlegi þátturinn verði eftir sem áður mikilvægastur í veitingu allrar umönnunarþjónustu, ekki sízt við aldraða. Huginn Freyr Þorsteinsson, sem er doktor í vísindaheimspeki og var formaður sérfræðinganefndarinnar sem samdi skýrsluna um Ísland og fjórðu iðnbyltinguna, lýsti þessu mati sínu í viðtali í síðustu grein þessa greinaflokks.

Alþjóðasamvinna mikilvæg

Logi telur að nauðsynlegt sé að skoða þessa þróun líka í alþjóðlegu ljósi. „Það er kannski að opnast möguleiki á að við getum búið öllu mannkyninu góð skilyrði. Þótt þessi þingnefnd hafi fyrst og fremst það hlutverk að fjalla um þetta útfrá íslenzkum aðstæðum þá finnst mér rétt að við höfum þessa hnattrænu sýn líka í huga.“ Alþjóðasamvinna sé og verði Íslendingum gríðarlega mikilvæg, og bætir við í því sambandi að „við gleymum því stundum að þjóðríkið og bíllinn eru ekki nema um 150 ára gömul fyrirbrigði“.

Um sína hnattrænu sýn í þessu samhengi segir Logi: „Við verðum að horfast í augu við það að ójöfnuður, sama hvernig hann birtist, er orsök alls þess versta sem við upplifum, ófriður, fátækt eða annað. Við getum ekki lengur lokað augunum fyrir því að mannkynið er í einhverjum skilningi ein stór fjölskylda, við berum öll ábyrgð hvert á öðru.“

Þótt hlutverk þjóðkjörinna þingmanna Íslands sé að sjálfsögðu fyrst og fremst að huga að hag fólks hér innanlands segir Logi það vera sannfæringu sína að „við verðum að vera meiri þátttakendur í alþjóðastarfi, ekki bara af siðferðislegum ástæðum. Ég held að á endanum sé það til hagsbóta fyrir alla.“

Og hann er bjartsýnn á að fjórða iðnbyltingin muni hjálpa til við að jafna lífskjör í heiminum: „Ef við tökum af ábyrgð á þessum áskorunum sem felast í þessari nýju tækni að þá getum við leyst þetta vandamál, ég er alveg sannfærður um það.“

Möguleikar hinnar nýju tækni eru enn að mörgu leyti ófyrirséðar, en búast má við að á þeim verði líka skuggahliðar, ekki sízt siðferðislegs eðlis. Dæmi: með hinni nýju tækni er líklegt að gerlegt verði til að mynda að „hanna afkomendur sína“. En viljum við það? Eins og áður segir verður hér við stórar siðferðilegar spurningar að glíma.

Logi talar á fundi framtíðarnefndar Alþingis með framtíðarnefnd finnska þingsins í marz sl. Joakim Strand, formaður finnsku nefndarinnar, hlustar.  Ljósm./Alþingi

Framhaldið: Sjálfbær þróun og sanngjörn umskipti

Frá því framtíðarnefnd Alþingis tók til starfa hefur hún haldið níu fundi, þar á meðal einn með framtíðarnefnd finnska þingsins í Helsinki, en hún er elzta slíka nefndin á Norðurlöndum, hefur starfað í yfir 20 ár og er nú orðin ein a fastanefndum Finnlandsþings. Nefndin hefur líka fundað með framtíðarnefnd litháíska þingsins, á fjarfundi. Á síðasta fundi sínum nú í júní ræddi nefndin starfsáætlun sína fyrir komandi vetur.

„Við munum í haust kalla saman sérfræðinga og hagsmunaaðila af mjög ólíkum sviðum og ræða spurninguna: hvernig geta tækibreytingar leitt til sjálfbærra og sanngjarnra umskipta í þágu velsældar?,“ segir nefndarformaðurinn.

Með „sanngjörnum umskiptum“ sé átt við að tryggja jafnvægi milli hinna ýmsu þjóðfélagshópa í þessu breytingaferli sem framundan er, þ.e. milli kynja, aldurs, búsetu, kynslóða o.s.frv. Umskiptin verði sanngjörn í þeim skilningi að þau bitni ekki á tilteknum hópum og að einn hópur umfram annan beri ekki óeðlilega mikið úr býtum.

„Fjórar framtíðir“ teiknaðar upp

Undirbúningsvinnan sem unnin var í nefndinni á vetur og vor hafi leitt til þess að til standi að nefndin ætli sér á komandi vetri að „teikna upp fjórar mögulegar „framtíðir“,“ og Logi orðar það, þ.e. dragi upp fjórar mismunandi sviðsmyndir sem lýsi mögulegum þjóðfélagsbreytingum samfara tæknibreytingum fjórðu iðnbyltingarinnar. „Tilgangurinn er að búa fólk undir hvað kann að gerast,“ segir Logi.

Þessar ólíku sviðsmyndir, og sérstaklega túlkun þeirra, mun óhjákvæmilega litast af því hvaða lífsskoðun og stjórnmálalegu sýn fólk aðhyllist. En Logi segir óháð því vonir standa til að þessi vinna muni „nýtast sem verkfæri sem stjórnvöld á hverjum tíma geta notað.“ Því eigi að vinna þessar ólíku sviðsmyndir í fullri sátt allra flokka á þingi. „En hvert og eitt okkar getum svo dregið sínar ályktanir af þessu,“ bætir Logi við.

Í þessu sambandi vekur Logi athygli á því að Finnar hafi farið þá leið að finnsku ríkisstjórninni sé gert að gefa út skýrslu um framtíðina að jafnaði einu sinni á hverju kjörtímabili og þær áskoranir og tækifæri sem sjá megi fyrir, og framtíðarnefnd þingsins þar hafi það hlutverk að gefa álit á þeirri skýrslu.

Hann segist líka binda vonir við að stjórnvöldum og Alþingi auðnist að vinna vel saman að þessum málum; sér finnist mjög mikilvægt að „við komum okkur upp þannig vinnulagi að stjórnarráðið sé ekki að vinna í sínu horni og þingið í öðru,“ heldur sé stunduð markviss samvinna. Til mikils sé að vinna, enda gerir Logi ráð fyrir að þessi vinna geti „dregið sóknarfærin enn skýrar fram en áður og sýnt hvaða leiðir stjórnvöld geti valið varðandi þróun atvinnuvega, skólakerfisins o.s.frv. til að búa fólk undir breytt atvinnulíf framtíðarinnar.“ Undir þetta falli líka aðgerðir til að tryggja hinum stóra hópi eldra fólks hlutskipti við hæfi í framtíðarsamfélagi fjórðu iðnbyltingarinnar.

Auðunn Arnórsson, blaðamaður Lifðu núna, skrifar.

„Hjúkrunarfræðingar voru hylltir sem hetjur af ríkisstjórnum heimsins þegar heimsfaraldurinn skall á. En afleitar starfsaðstæður hafa leitt marga til að yfirgefa stéttina,“ segir í inngangsorðum greinarinnar.

5,9 milljónir vantar til starfa

Á árinu 2020 áætlaði Alþjóða heilbrigðismálastofnunin WHO að 5,9 milljónir hjúkrunarfræðinga vantaði til starfa á sjúkrastofnunum heimsins, en það er nærri fjórðungur þess fjölda sem mannar stéttina nú samkvæmt tölum stofnunarinnar, nærri 28 milljónir. Alvarlegasti skorturinn er í löndum með miðlungs tekjur á mann eða lægri, en flest þessara landa eru í Afríku, Suður- og Mið-Ameríku, SA-Asíu og austanverðum Mið-Austurlöndum.

Heimsfaraldurinn gerði illt verra. Samkvæmt upplýsingum WHO dóu alls um 180.000 heilbrigðisstarfsmenn úr Covid-19 á fyrsta rúma ári faraldursins, eða frá janúar 2020 til maí 2021. Margir fleiri upplifðu kulnun og andleg veikindi af því að fást alla daga við óreiðuna, óttann og sífellt nýjar smitbylgjur stökkbreyttrar veirunnar sem yfirfyllti bráðamóttökur sjúkrahúsa um allan heim.

Heilbrigðisyfirvöld í mörgum ríkum löndum vara nú við því að flótti fagfólks úr stétt hjúkrunarfræðinga, ásamt stóraukinni tíðni veikindaleyfa framlínustarfsfólks, reyni nú á öll þolmörk og hafi gert að engu þann árangur sem náðst hafi árin fyrir faraldurinn í að bæta mönnun sjúkrastofnana.

Ein stærsta ógnin við heilbrigði í heiminum

Howard Catton, framkvæmdastjóri Alþjóðaráðs hjúkrunarfræðinga (International Council of Nurses), samtökum fleiri en 130 landssamtaka hjúkrunarfræðinga, segir að hjúkrunarfólk hafi með réttu verið hyllt sem hetjur þegar faraldurinn skall á. En þrátt fyrir það eru stjórnvöld í ríkjum heims ekki að gera nóg til að bæta úr kerfislægum vandamálum eins og lágum launum, slæmum starfsaðstæðum eða ófullnægjandi þjálfun fagfólks.

„Hinn hnattræni skortur á hjúkrunarfagfólki er ein stærsta ógnin við heilbrigði fólks í öllum heiminum,“ hefur FT eftir Catton. Hann gizkar á að allt að þrjár milljónir hjúkrunarfræðinga í viðbót kunni af völdum heimsfaraldursins að yfirgefa stéttina fyrr en þeir hefðu annars ætlað sér.

Á krísutímum er oft gripið til þess – í ríkum löndum nota bene – að ráða heilbrigðisstarfsfólk frá útlöndum. Catton segir að þetta starfsfólk komi oft frá löndum sem mega sízt við því að missa það.

Óánægja áfram útbreidd

Í Bandaríkjunum hættu um 15 prósent hjúkrunarfræðinga á fyrsta ári faraldursins, samkvæmt niðurstöðum úttektar sem ráðgjafarfyrirtækið McKinsey & Co birti í ágúst í fyrra. 2021-2022 yfirgáfu 13 prósent fleiri hjúkrunarfræðingar stéttina í Bretlandi en árið á undan. Óánægja meðal hjúkrunarstarfsfólks er útbreidd um allan heim. Samkvæmt eftirfylgniskýrslu frá McKinsey kveðst um þriðjungur hjúkrunarfræðinga í fimm af sex löndum sem úttektin náði til (Bandaríkjanna, Bretlands, Singapore, Japans og Frakklands) vera að íhuga að hætta innan árs.

Sláandi samræmi er í ástæðunum sem þessi þriðjungur gefur upp fyrir óánægju sinni: Launakjör komu tiltölulega neðarlega á lista; þess í stað snúast aðaláhyggjuefnin meira um viðurkenningu, álag og fleira sem varðar daglegar starfsaðstæður.

Covid hefur nú þegar valdið „fordæmalausum skaða“ á stétt hjúkrunarfræðinga í heiminum, að því er segir í skýrslu Alþjóðamiðstöðvar um flutninga hjúkrunarstarfsfólks milli landa (International Centre on Nurse Migration) sem birt var í byrjun þessa árs. Miðstöðin hvetur heilbrigðisyfirvöld í ríkjum heims og alþjóðastofnanir til að grípa þegar í stað til aðgerða. Fylgjast verði betur með flæði hjúkrunarstarfsfólks milli landa, mönnunarþjónustumilliliðunum og samningum sem gerðir eru milli ríkra landa og fátækra um slíka flutninga.

Fjárfesting í hjúkrun borgi sig

„Það sem við þurfum er samhæft átak landsyfirvalda og alþjóðlega,“ segir James Buchan, talsmaður brezku góðgerðarsamtakanna Health Foundation. Stjórnvöld í hverju ríki fyrir sig ættu að gera það sem í þeirra valdi stendur til að bæta úr hættulega bágri mönnun sjúkrastofnana sem leiðir til kulnunar og stéttarflótta. Finna verði leiðir til að fjölga tækifærum til þjálfunar starfsfólks og að gera þessi störf meira aðlaðandi með bættum launakjörum og starfsaðstæðum.

„Stjórnvöld verða að viðurkenna að hjúkrun á eftir að verða kjarnaatriðið í efnahagsbata framtíðarinnar,“ segir Buchan. „Veigamestu skilaboðin hér er að við lítum ekki á hjúkrun sem kostnað fyrir hagkerfið, heldur fjárfestingu til framtíðar.“

Brynjólfur leiddi framboðslista Flokks fólksins á Akureyri í kosningunum, þótt hann segist í samtali við Lifðu núna reyndar ekki hafa sótzt eftir því forystuhlutverki. Án mikillar kosningabaráttu hlaut listinn 12,2 prósent atkvæða og einn fulltrúa af ellefu í bæjarstjórn.

Spurður hvernig það leggist í hann að verja næstu fjórum árum í bæjarstjórn svarar hann: „Það leggst alls ekki illa í mig að berjast fyrir góðum málstað.“ Hagsmunamál eldri borgara verði vitaskuld mikið áherzlumál hjá sér í þessu hlutverki. Hann sé svo lánsamur að njóta góðrar heilsu og starfsorku, þrátt fyrir aldurinn. En hann tekur fram að hann sé náttúrulega ekki einn í þessu. Flokksfélagar hans – sérstaklega þau sem skipuðu 2. til 5. sætið á framboðslista Flokks fólksins á Akureyri – standi dyggilega að baki honum.

Áherzla á húsnæðismál aldraðra

En hver verða helztu baráttumálin, þegar á hólminn er komið? Brynjólfur nefnir fyrst húsnæðismál aldraðra; hann muni þrýsta á um að bærinn geri það sem í hans valdi standi til að áform gangi eftir um byggingu nýrra fjölbýlishúsakjarna með þjónustu við aldraða og aðstöðu til félagsstarfs. Á nýliðnu kjörtímabili átti Félag eldri borgara á Akureyri aðild að viðræðum við bæjaryfirvöld um byggingu slíkra fjölbýlishúsa, en þær viðræður hafi ekki verið kláraðar.

Auk málefna aldraðra segist Brynjólfur gera sér grein fyrir því að skipulagsmál séu endalaust viðfangsefni bæjarstjórnar. Flokkur fólksins vilji líka að öllum börnum bjóðist pláss á leikskóla óháð efnahag.

Brynjólfur var að lokum spurður hverju hann vildi annars koma á framfæri, og það stóð ekki á svari:

„Fyrst og fremst þakklæti til kjósenda. Við ætlum okkur svo sannarlega að reyna okkar bezta til að rísa undir því trausti sem þeir sýndu okkur í kosningunum,“ segir Brynjólfur, aldursforsetinn í hópi þeirra tæplega 500 fulltrúa sem kosnir voru um helgina til setu í alls 64 sveitarstjórnum landsins.

Auðunn Arnórsson, blaðamaður Lifðu núna, skrifar