Þegar rafræn gagnavinnsla, eða upplýsingatækni eins og hún er kölluð í dag, varð jafn almenn og aðgengileg og raun ber vitni varð fljótt ljóst að hvar sem persónuupplýsingum og viðkvæmum upplýsingum um fólk var safnað saman og unnið með þær þurfti að vera einhvers konar eftirlit til að stjórna hverjir gætu fengið aðgang að slíkum gögnum. Til að það mætti verða fundu menn leið til að læsa síðunum og búa til lykilorð sem veittu eingöngu ákveðnum einstaklingum aðgang. Með því að auðkenna sig var tryggt að enginn annar kæmist inn en auðvitað var þetta ekki svona einfalt og tölvuþrjótar voru fljótir að finna leiðir til að brjótast inn þrátt fyrir lokanir.

Forðastu að nota nöfn gæludýra þinna eða barna

Lykilorð eru persónuauðkenni og eiga að veita eingöngu þér aðgang að gögnum þínum, er mikilvægt að velja sterk lykilorð og nota þau rétt. Með þetta í huga verður fólk að læra að vernda lykilorðin sín eins og þau væru lyklarnir að mikilvægustu eignum þess. Meðalnetnotandi notar 22 þjónustuvefi sem eru lykilorðsvarðir. Það gefur augaleið að það er erfitt að muna svo mörg lykilorð og flestir eru fljótir að gleyma þeim eftir að þau hafa verð búin til. Þess vegna falla margir í þá freistingu að nota sama lykilorð á nokkrum stöðum. Það er hins vegar mjög slæmt vegna þess að ef einhver kemst yfir lykilorðið þitt fær hann aðgang að ekki einum heldur mörgum þjónustuvefjum sem þú notar.

Til að muna lykilorðin betur nota margir eitthvað sem þeir vita að þeir muna til dæmis nöfn barnanna sinna, afmælisdaga fjölskyldumeðlima, eigin kennitölu eða nafn gæludýrsins síns. Sumar síður gera kröfur um að lykilorð séu blanda tölustafa og bókstafa og þá er mjög algengt að fólk tengi talnarunur við nöfnin eins og Siggi123 eða Nanna7913. Svona lykilorð er líka mjög auðvelt að giska á. Best er að láta vefinn velja fyrir þig eða velja eitthvað nógu flókið en þá er líka nokkuð öruggt að orðið gleymist.

Hvernig á að skapa örugg lykilorð?

Þú ættir ekki að nota lykilorð sem tengjast þér sem einstaklingi, eða nota sama lykilorðið á nokkrum stöðum. Hér eru ráð til að gera lykilorðin þín erfiðari að giska á:

– Notaðu lykilorð sem innihalda sérstaka stafi eins z, q eða x og notaðu bæði hástafi og lágstafi.

– Búðu til löng lykilorð.

– Skiptu um lykilorð reglulega á vefjum sem eru þér mikilvægir, að minnsta kosti einu sinni á ári, og alltaf ef þig grunar að eitthvað óvenjulegt hafi gerst eða einhver reynt að brjótast inn á reikninginn þinn.

Til að auðvelt sé að muna lykilorðið eru þetta góð ráð:

– Í stað kunnuglegs nafns eða orðs skaltu nota setningu sem þú getur auðveldlega munað og breyir henni með einhverju sem þú tengir við þjónustuna sem þú ætlar að skrá þig inn á. Ef við notum t.d. lagið „Siggi var úti með ærnar í haga“ sem dæmi, þá getum við haft lykilorð eins og þetta þegar við skráum okkur inn á Facebook: SiggivarutiFa(eb00k. Þetta lykilorð er langt, inniheldur sérstakt tákn, hefur hástafi og lágstafi og er auðvelt að muna.

Þú ættir að skrifa lykilorðin þín niður annað hvort í minnisbók eða í skjal í tölvunni og geyma þau á öruggum stað. Það er auðvelt að gleyma lykilorði sem þú notar ekki oft, en þegar þú getur gengið að því einhvers staðar er ekkert mál þótt þú munir það ekki í fyrstu tilraun. Ef þú notar marga þjónustuvefi og átt í erfiðleikum með að muna og halda utan um lykilorðin þín má benda á að ýmis lykilorðaforrit eru til og hægt að sækja þau á internetinu.

Að vista lykilorð á tækinu þínu

Þegar þú notar netþjónustu í fyrsta skipti og býrð til nýjan notandareikning og lykilorð, ertuspurður hvort þú viljir vista lykilorðið á tækinu sem þú notar. Ef þú svarar játandi þarftu ekki að slá inn notandareikninginn þinn og lykilorðið næst þegar þú skráir þig inn úr sama tæki. Þetta er til þess að þú getir skráð þig inn fljótt og auðveldlega úr tölvunni eða spjaldtölvunni sem þú notar. Ef þú skráir þig inn úr öðru tæki verður þú spurður um  notandareikninginn þinn og lykilorðið aftur. Kosturinn er sá að innskráningin verður notendavænni, en þá er PIN-númer eða lykilorð algerlega nauðsynlegt þegar þú kveikir á tölvunni þinni eða spjaldtölvunni.

Medicine doctor working with modern computer interface as medical network concept

Tveggja þrepa staðfesting er best og auðveldust

Óháð því hvort við fylgjum öllum góðum ráðum um lykilorð, þá vitum við að lykilorðið getur samt týnst eða einhver giskað á það. Þess vegna mæla öryggissérfræðingar með því að þú notir svokallaða tveggja þrepa auðkenningu. Tveggja þrepa auðkenning virkar þannig að þegar þú skráir þig inn með notandanafni þínu og lykilorði, þá ertu einnig beðinn um að slá inn kóða sem þú færð í farsímann þinn eða í tölvupósti. Jafnvel þótt netþrjótur hafi komist að  lykilorðinu þínu verður hann að auki að komast yfir þennan kóða til að komast inn í kerfið.

Tvíþætt auðkenning er auðveldasta og besta leiðin til að tryggja að aðeins þú hafir aðgang að gögnum þínum og þjónustu. Þegar þú notar tvíþætta auðkenningu geturðu einnig notað einföld lykilorð sem þú manst auðveldlega, þar sem það er PIN-númerið sem þú færð í farsímann þinn sem þú ert með í hendinni sem veitir þér aðgang.

Til að nota tvíþætta auðkenningu verður þjónustuveitan að hafa útbúið hana fyrir þig. Þú færð venjulega upplýsingar um hvernig á að gera þetta þegar þú býrð til notandareikning. Ef þú slærð það ekki inn strax er það gert eftir að þú hefur byrjað að nota þjónustuna. Ef þú þarft að skrá þig inn úr öðru tæki verður þú samt að auðkenna þig með notandanafni, lykilorði og PIN-númeri.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Nýlega birti norska tímaritið, Vi over 60, niðurstöðu könnunar sem gerð var af Mannréttindastofnun Noregs (NIM). Þar kom í ljós að einn af hverjum fjórum einstaklingum hefur áhyggjur af að lenda í stafrænni útilokun á efri árum þ.e.a.s. að missa tökin á allri þessari nýju tækni og komast ekki að bankanum sínum, nauðsynlegum samskiptum við heilbrigðisstarfsfólk og upplýsingum frá stofnunum eða viðskiptum við þær. Svo virðist samkvæmt könnuninni að margir upplifi nú þegar hindranir þegar þeir nýta sér stafræna opinbera þjónustu. Kai Spurkland, forstöðumaður NIM, segir í viðtali við tímaritið að könnunin sýni fram á dekkri hliðar stafrænu byltingarinnar.

Útilokun viðkvæmra hópa

Stafræn útilokun er félagslegt vandamál sem hefur áhrif á ekki bara aldraða. Fleiri en eldri borgarar óttast að vera skildir eftir á stöðinni þegar stafræna lestin fer af stað og ýmsir jaðarhópar finna nú þegar fyrir þessu. Helstu niðurstöður könnunarinnar sýna að:

1 af hverjum 4 óttast að detta út úr samfélaginu þegar þeir eldast vegna þess að þeir geti ekki nýtt sér stafræna þjónustu hins opinbera í framtíðinni.

1 af hverjum 5 hefur átt í vandræðum með að nota þjónustu hins opinbera á síðasta ári eða þekkir einhvern sem hefur átt í vandræðum með að nota slíka þjónustu.

Flestir segjast eiga í vandræðum með að nota banka og heilsusíður á vegum opinberra heilbrigðisstofnana. Ástæður þess segir fólkið vera m.a. tungumálaörðugleika, skort á nauðsynlegum búnaði til að geta tengst internetinu og vanþekkingu á hvað þeir þurfa að gera.

Viðkvæmir hópar eru einkum berskjaldaðir fyrir stafrænni útilokun, í þeim hópi má telja þá sem vegna erfiðrar fjárhagsstöðu hafa ekki aðgang að bestu tækni, innflytjendur eða þá sem ekki hafa að móðurmáli tungumálið sem talað er í landinu, fólk með fötlun, fólk sem glímir við andlega sjúkdóma og þá sem ekki hafa tileinkað sér þá tækniþekkingu sem nauðsynleg er til að komast í samband við hið opinbera. Kai Spurkland bendir á í viðtalinu að opinber þjónusta verður að vera aðgengileg öllum. Yfirvöldum ber skylda til að auðvelda öllum íbúum að tjá sig og taka við upplýsingum samkvæmt sjöttu málsgrein 100. greinar stjórnarskrár norska ríkisins.

Menn eiga rétt á upplýsingum og þjónustu

„Í dag eru internetið og stafrænar lausnir miðlægur hluti allra innviða hins opinbera í flestum vestrænum ríkjum. Stafrænn aðgangur og hæfni til að tileinka sér þá tækni sem hann krefst eru í auknum mæli forsenda fyrir þátttöku í samfélaginu. Könnunin sýnir að þetta er ekki eitthvað sem allir búa yfir,“ segir Spurkland við Vi over 60.

Hann bendir á að aðgangur að opinberri þjónustu sé einnig grundvallaratriði til að vernda fjölda annarra réttinda, svo sem réttinn til heilsu og rétt barna til að tjá sig. Þegar stafræn breyting tekur ekki tillit til varnarleysis viðkvæmra hópa getur hún ógnað ýmsum mannréttindum og leitt til mismununar gagnvart hópum sem eru þegar í viðkvæmri stöðu. Mannréttindasáttmálar skylda yfirvöld til að tryggja að opinberar upplýsingar og þjónusta séu aðgengileg öllum íbúum en Spurkland telur að þar vanti á í Noregi. Það er full ástæða til að velta fyrir sér hvernig þessum málum er háttað hér á landi. Líklegt er að sömu hópar og í Noregi finni sig útilokaða frá almennri þjónustu hér á landi.

Samkvæmt greininni í Vi over 60 stefnir Noregur að því að verða stafrænasta land heims fyrir árið 2030. Það hefur marga jákvæða þætti í för með sér. Stafrænar lausnir gera opinbera þjónustu aðgengilegri á öllum tímum dagsins en það má ekki gleyma að upplýsingar og þjónusta á stafrænu formi eru enn ekki innan seilingar allra. Kai Spurkland telur að um 850.000 manns séu í viðkvæmri stöðu gagnvart stafrænum lausnum í Noregi. Hann hvetur yfirvöld þar í landi til að beita sér fyrir því að tryggja að stafræn þjónusta sé þannig hönnuð og að eins margir og mögulegt er geti skilið og notað hana og sömuleiðis að gera sér grein fyrir að sumir munu aldrei geta notað stafræn verkfæri á sama hátt og stærsti hluti þjóðarinnar. Fyrir þá hópa verður að þróa betri lausnir en þær sem bjóðast í dag. Það væri forvitnilegt að vita hve stór hópur Íslendinga býr við stafræna útilokun og hvernig því fólki gengur að nálgast þá þjónustu og þær upplýsingar sem það á rétt á að fá.

Um könnunina

Verian framkvæmdi könnunina fyrir hönd NIM í mars 2025, í gegnum Gallup Panelet hjá Kantar Media. Yfir 1.000 manns svöruðu könnuninni, sem var unnin með dæmigerðu úrtaki íbúa 18 ára og eldri.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Ef það að hafa farsíma í vasanum snerist eingöngu um að svara honum þegar í þig er hringt eða geta hringt eftir aðstoð þurfir þú á henni að halda væru hlutirnir einfaldari. En síminn er orðinn allsherjartæki, hann geymir minningar, skilríki, aðgang að pósti, samfélagsmiðlum og hann er greiðslumiðlun flestra í verslunum. Ef hann klikkar eru margir bjargarlausir því jafnvel þótt þeir séu með kortið á sér muna þeir ekki pin-númerið ef þeir þurfa að slá það inn.

Það er líka freistandi að grípa stöðugt símann til að leita upplýsinga, skoða skilaboð, fylgjast með umræðu og taka myndir af einhverju skemmtilegu. Allt fínt í hófi en verður stundum á kostnað samskipta. Til dæmis þegar farið er út að borða. Sumir geta ekki einu sinni notið matarins vegna þess að það þarf að taka myndir af honum og deila á samfélagsmiðlum, það þarf líka að fylgjast með hvað er að gerast á þeim sömu miðlum og skoða hvort hafi borist smáskilaboð eða tölvupóstur. Eldra fólk gerir vissulega minna af þessu en þeir yngri en það færist í vöxt að síminn sé tekinn fram yfir maka eða félaga í þeim hópi líka þegar farið er á mannamót. Nú og svo er lítið gaman fyrir þá eldri sem ekki hanga sífellt í símanum að vera með yngra fólki sem gerir það. Það er góð regla að banna símana þegar fólk kemur saman.

Það er ekki gott þegar tölvan tekur sótt og deyr

Lakari þjónusta ef ekki eru notuð öpp

Erlendar rannsóknir benda til að símar stjórni lífi yngra fólks í sífellt meira mæli. Þau eru háð öppum og það færist líka í vöxt að ákveðin þjónusta fáist ekki nema í gegnum öpp. Tökum til að mynda leigubílaþjónustu hér á landi. Lifðu núna hefur fregnir af því að æ erfiðara sé að fá leigubíla frá hefðbundnum leigubílastöðvum. Allt að 45 mínútna bið getur verið eftir bíl og lesendur sögðu okkur frá töpuðum augnlæknatíma sem beðið hafði verið eftir í 3 mánuði, sjúkraþjálfun sem varð að endurbóka vegna þess að leigubíllinn kom svo seint, jarðarför sem ekki var hægt að fara í því athöfnin var hafin þegar leigubíllinn loksins kom.

Unga fólkið pantar leigubíla í gegnum öpp og notar ekki endilega Hreyfil – Bæjarleiði eða BSR sem hægt er að hringja í. Hopp, Reykjavík Taxi og fleiri nota öpp til að koma þjónustu sinni á framfæri og það skaðar hugsanlega möguleika þeirra sem háðir eru þjónustu leigubíla að geta eingöngu nýtt sér þær stöðvar sem taka á móti pöntunum gegnum síma og öpp. Þar með er sú þjónusta sem þeir njóta í sumum tilfellum óáreiðanlegri og lakari en sú sem þeir sem hafa tæknina í hendi sér hafa aðgang að. Og það eru ekki bara leigubílar sem greiðari leið verður að gegnum öpp. Veitingahús, miðasölur, líkamsrækt, heilsuvakt, áminningar um að tími sé kominn til að gera ýmislegt, leikir, tónlist og fleira og fleira er eingöngu fáanlegt gegnum app.

Margt eldra fólk hefur náð góðum tökum á tækni og fylgist vel með en rannsóknir á heilastarfsemii okkar bendir til að því meira sem við nýtum okkur tæknina til að versla, panta, skoða og tjá okkur því hvatvísari verðum við og erfiðara að stjórna löngunum sínum. Það hefur sýnt sig að þeir sem versla á netinu kaupa almennt meira og oft mun óvandaðri vöru en þeir sem fara út í búð. Tækniheimurinn safnar líka upplýsingum um þig sem neytanda og beinir til þín auglýsingum sem hæfa áhugamálum þínum byggt á sögu þinni á netinu. Allir hljóta að hafa tekið eftir því að ef þeir klikka á auglýsingu á, segjum til að mynda rúmfötum, birtast skyndilega tíu svipaðar inni á samfélagsmiðlum þínum. Hið sama gildir ef þú skoðar myndir af bílum, áfangastöðum til að ferðast til eða fatnaði. Það líður ekki á löngu þar til þú ert minntur reglulega á að einmitt þetta var í huga þér fyrir skömmu síðan. Þetta getur líka valdið ákveðinni rörsýn því sjaldnast er beint til þín efni sem þú hefur ekki áður sýnt áhuga á.

Tölvan les þig eins og opna bók

Algóritmar netsins kunna að fanga athygli fólks og halda henni. Við gleymum okkur og erum allt í einu búin að eyða klukkustundum inni á netinu þótt við höfum bara ætlað að skreppa í tíu mínútur á facebook. Þetta er tímaþjófur og stöðugt áreiti. Margir hafa þess vegna kosið að annað hvort skammta sér tíma á netinu eða hætta alveg að nota það. Þetta fólk kaupir sér einfalda síma, ekki snjallsíma, ferðast ekki með tölvur, ipada eða annan tæknibúnað og tekur sér reglulega algjöra hvíld frá samfélagsmiðlum.

Síminn og tæknin geta nefnilega reynst verstu harðstjórar þótt vissulega skapist oft af þeim hagræði. Við gleymum okkur í skruni og skrumi og gleymum því sem við virkilega þörfnumst, eins og nálægð við aðra, gefandi samskiptum, ró og hvíld fyrir hugann ekkert síður en fyrir líkamann. Eldra fólk jafnt og hinir yngri eiga til að grípa símann þótt ekki sé til annars en að tékka hvort eitthvað hafi breyst síðan þú leist á hann fyrir tveimur mínútum síðan. Eina ráðið til að losna undan harðstjórn símans er einfaldlega að hunsa hann.

Það að dvelja um of í stafrænum heimi getur haft áhrif á veruleikaskynjun fólks og þess gætir í æ ríkara mæli hjá börnum og unglingum. Þeir hópar hafa ekki sömu forsendur og hinir reynslumeiri til að skynja og skilja hismið frá kjarnanum. En jafnvel eldra fólk þarf reglulega að skerpa dómgreind sína þegar kemur að tækninni. Það er auðvelt að ánetjast alls konar gylliboðum og gleyma sér yfir alls konar innantómri afþreyingu.

Það er hægt að fara einn í ferðalag ef fólk þyrstir í einveru

Sumir ekki á netinu og ekki í símasambandi

Það gleymist líka gjarnan í nútímaheimi að ákveðinn hópur fólks kýs að vera ekki á netinu og ákveðnir hópar komast ekki inn á öryggisvarðar síður, til að mynda geta sjómenn á hafi úti ekki alltaf notað rafræn skilríki sem þýðir að þeir hafa ekki aðgang að margvíslegum upplýsingum sem geta varðað þá miklu, til dæmis stöðu bankareikninga sinna, skattaframtalinu eða öðrum upplýsingum sem hið opinbera vill koma á framfæri og þeir geta ekki farið inn á Heilsuveru til að endurnýja lyfseðla eða panta tíma hjá lækni. Þess vegna er nauðsynlegt að tryggja að ekki sé allt bundið við tölvuna eða símann og fleiri leiðir séu til að bjarga sér ef á þarf að halda.

Margir sálfræðingar vilja rekja aukinn kvíða og streitu í samfélaginu til aukinnar notkunar samfélagsmiðla, síma og tölva. Það að vera sífellt tengdur en um leið ekki í nálægð við neinn veldur meiri skaða en ávinningi hvað andlega líðan okkar varðar. Sífelldur samanburður við óraunhæfar ímyndir getur valdið þunglyndi og leiða, eilífar freistingar leitt menn inn á rangar brautir og sá hraði sem er á öllu í stafræna heiminum minnkað einbeitingartíma og dregið úr hæfni manna til ígrundunar og skilnings. Sífellt áreiti og örvun dregur úr hæfni líkamns til að framleiða vellíðanarboðefni og það veldur andlegri þreytu, þunglyndi og vanlíðan.

Með því að taka upp símann er líka hægt að gleyma sér augnablik. Í stað þess að veita athygli því sem býr innra með þér getur þú einbeitt þér að ytra áreiti og því sem er að gerast hjá öllum öðrum. Þetta er engum hollt í of miklum mæli. Allir þurfa að vera í tengslum við eigið tilfinningalíf og hafa skilning á hvað er að gerast þar. Snjallsímar og tölvur eru í raun tæki sem hafa sett á stað risastóra óumbeðna rannsókn á hvernig heili okkar virkar og hvernig hægt er að hræra í honum. Við erum í raun öll stödd í spilavíti líkt og í Las Vegas þar sem vinningslíkur eru okkur ekki í hag ef við höldum áfram að spila klukkustundum saman á símana og takkaborðin.

Stafræna byltingin hefur vissulega fært okkur ótalmargt hagræði, afþreyingu og skemmtun en það er alltaf vont að vera undir harðstjórn einhvers og geta ekki hrist af sér okið. Samt er leiðin greið og allir vita hver hún er, taka sér hvíld frá síma og tölvum og njóta þess í stað stundarinnar, náttúrunnar, samvista, matar og lífsins án þess að deila því með símanum.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

Falskir póstar í umferð frá alls konar virtum fyrirtækjum hafa aldrei verið fleiri en nú. Þetta er plága sem herjar á allan heiminn jafnt og víða í þriðja heims ríkjum eru símaver þar sem fólk vinnur beinlínis við það allan daginn að tæla saklaust fólk á Vesturlöndum til að gefa peninga ýmist til einstaklinga eða meintra góðgerðafélaga.

Á bak við flesta netreikninga eru kreditkort og þau eru fjársjóðskistan sem þessir svindlarar eru að sækjast eftir að komast í. Þótt flestir séu fljótir að uppgötva svindlið ná þeir engu að síður samt einhverju áður en það gerist og það dugir til að gera þetta að arðbærum „bisness“.

Ástarsvindl

Verst að tegund svindls af þessu tagi eru menn sem herja á einmana manneskjur um allan heim, hefja netspjall við þær, byggja upp samband og leika sér að tilfinningum þeirra. Oft ná slíkir svindlarar ævisparnaði fórnarlamba sinna áður en þau átta sig á að þau eru leiksoppar óvenjulega samviskulausra manneskja. Hér á landi ná þessir ástarsvindlarar tugum milljóna af hrekklausu fólki. Í Fréttablaðinu birtist frétt árið 2021 um að tuttugu tilkynningar um svindl af þessu tagi hefðu borist lögreglu á því herrans ári en vitað er fæst fórnarlömb svona glæpa tilkynna þá. Skömmin er of mikil til þess. Að auki er tilgangslítið að kæra því þótt hægt sé að hafa upp á símaverinu eða tölvunni að baki svindlinu er sjaldnast hægt að koma nokkru réttlæti yfir svindlarana og peningarnir eru að eilífu glataðir.

Algengasta svindlið er að senda pósta í nafni einhvers fyrirtækis. Oft er um að ræða virt fyrirtæki eða stofnanir í því landi sem um ræðir. Allir hér á landi kannast við svindlpósta í nafni Íslandspósts en íslenskir bankar hafa einnig verið notaðir í þessum tilgangi. Facebook er vinsælt meðal svindlara og póstar um að reikningi þínum verði lokað bregðist þú ekki strax við eða að þú verðir að staðfesta reikninginn þinn ekki seinna en strax því eitthvert efni inn á honum stríði gegnum reglum facebook-samfélagsins eru meðal þess algengasta.

Viðvörunarbjöllur ættu þegar að taka að hringja þegar eitthvað er sagt áríðandi eða svo aðkallandi að bregðast verði við strax. Í netheimum er gerast hlutirnir ekki svo hratt. Hið sama gildir ef menn eru beðnir að staðfesta kort sín eða greiða fyrir eitthvað eins aukapóstburðargjöld. Um leið og beðið er um slíkti hugsið ykkur vandlega um. Það er líka góð og gullin regla að klikka aldrei á neinn link nema að vel athuguðu máli.

Hvað ástarsvindlið varðar er gott að hafa í huga þá gömlu speki ef eitthvað virkar of gott til að vera satt er það oftast of gott til að vera satt. Stundum er tilgangurinn með þessu öllu hins vegar hálfóskiljanlegur. Fyrir nokkru tröllreið facebook svindl þar sem fólk fékk vinabeiðnir frá einhverjum sem umsvifalaust eftir að þær voru samþykktar sendi skilaboð og bað um símanúmerið þitt. Stundum komu þessar beiðnir reyndar frá fólki sem þegar voru vinir viðkomandi á facebook og hann þekkti vel. Hakkarnir höfðu þá þegar komist yfir reikning hans. Fólki var talin trú um að um facebook-leik væri að ræða og það beðið að slá inn kvóta. Þegar það hafði verið gert höfðu svindlararnir náð yfirráðum yfir reikningi þínum. En í þessum tilvikum virtust menn ekki vera á höttunum eftir peningum, í það minnsta heyrðist ekki um það talað en margir lentu í miklum vanda við að ná stjórn á síðunum sínum aftur.

Skoðaðu netföng að baki pósta

Nokkrar öryggisreglur er gott að hafa í huga hvað sem verið er að gera á netinu. Skoðaðu alltaf netföngin að baki öllum póstum sem þú færð. Fyrirtæki senda venjulega úr póstforritum sem sett eru upp í þeirra nafni og þá er það jafnan í netfanginu. Hvað íslensk fyrirtæki varðar er þetta auðvelt, landsbankinn.is, posturinn.is, islandsbanki.is og svo framvegis. Outlook.com er ekki öruggt netfang sé um að ræða erlend stórfyrirtæki.

Ef einhver linkur fylgir pósti frá sendanda sem þú þekkir ekki aldrei klikka á hann nema að vel athuguðu máli. Staðfestu fyrst með símtali í fyrirtækið sem sett er að baki eða einhvern tæknivísan aðila að skilaboðin séu raunverulega frá þeim sem þau eru sögð vera frá.

Gott er líka að staðfesta alltaf að þær netsíður sem verslað er við séu virtar og selji góðar vörur. Margir hafa lent í að panta eitthvað fallegt á netinu en fá annað hvort aldrei vöruna eða eitthvað sem líkist ekki einu sinni því sem pantað var. Neytendur um allan heim hafa brugðist við þessu með því að tilkynna síður og nú er oftast hægt að gúggla netverslanir og fá umsagnir um þær, góðar og slæmar.

Það er einnig gott að hafa vírusvörn í tölvunni og skanna hana af og til. En umfram allt flýta sér hægt og taka öllu á veraldarvefnum með ákveðinni tortryggni.

Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.

•  Fyrir 7 árum var enginn á TikTok.
• Fyrir 12 árum höfðum við ekki heyrt um SnapChat eða Zoom.
• Fyrir 15 árum fengum við ekki eina einustu tilkynningu í símana okkar frá Instagram, Messenger og WhatsApp.
• Fyrir 20 árum lifðum við í heimi án Facebook, YouTube, Twitter, Spotify og Iphone.
• Fyrir 25 árum síðan notuðum við ekki Wi-Fi eða Bluetooth!

Umhverfið sem ég fæddist inn í fyrir 30 árum síðan er gjörbreytt því sem við horfum upp á í dag. Já það þarf ekki að leita lengra aftur til þess að finna tímann þegar að við vorum ekki öll sítengd við netið, með fleiri klukkutíma á dag í skjátíma (símar, spjaldtölvur, sjónvörp, fartölvur o.fl.) og með áreiti samfélagsmiðla á bakinu öllum tímum sólarhringsins.

• Ég fékk að taka út líkamlegan og andlegan þroska í friði frá pressu samfélagsmiðla.
• Ég fékk að leika mér á skólalóðinni án þess að hafa áhyggjur af því að myndir eða myndbönd væru tekin af mér og send áfram.
• Ég fékk boð um að vera með eftir skóla þótt ég væri ekki með aðgang á samfélagsmiðlum.
• Ég fékk tækifæri til þess að virkja ímyndunaraflið og sköpunarkraftinn þegar að mér leiddist því ég var ekki með allt afþreyingarframboð heimsins í vasanum.

Var allt betra í þá gömlu góðu daga? Þegar að við reyktum inni, keyrðum um án bílbelta og flengdum óþæg börn… meti það nú hver fyrir sig, en ég ætla ekki að ganga alveg svo langt. Nýjar, stórar áskoranir munu alltaf líta dagsins ljós og við verðum að vera tilbúin að takast á við þær sem samfélag.

Lærum að nota tæknina okkur í hag
Þótt við sem eldri erum höfum fæðst inn í heim þar sem hvergi var nettenging þá er staðan í nútímasamfélagi sú að þessi nýja tækni er orðin órjúfanlegur hluti af okkar lífi og tilveru. Sama á hvaða aldri við erum þá erum við öll að læra á þessa tækni sem er komin til að vera. Mistök eru eðlilegur hluti í lærdómsferli. Ef við lítum í eigin barm getum við öll lært af mistökum okkar, og annarra, og gert betur. Verum tilbúin til þess að læra, aðstoða aðra, vera fyrirmyndir og betri við hvert annað. Þessa nýju tækni má nota á alveg stórkostlegan hátt ef við erum tilbúin til þess að nota hana á ábyrgan hátt. Með fræðslu þá valdeflum við okkur sjálf gagnvart tækninni. Í staðinn fyrir að láta teyma okkur áfram af algóritmum og láta mata okkur af afþreyingu og upplýsingum skulum við taka stjórnina. Þannig nýtum við tæknina í okkar þágu sem samfélag.

Nokkrar punktar úr rannsókn Maskínu fyrir Fjölmiðlanefnd fyrir aldurshópinn 60 ára og eldri:

• 78% nota Facebook oft á dag eða daglega
• 84,5% nota fréttamiðla á netinu dagalega
• 51,3% fá fréttir frá samfélagsmiðlum daglega
• Aldurshópurinn 60 ára og eldri er sá hópur þar sem flestir nota sjónvarp, útvarp, dagblöð, tímarit og vikublöð til að nálgast fréttir
• Elsti aldurshópurinn (60+) telur sig í mestum erfiðleikum með að bregðast við falsfréttum og er líklegri en þeir sem yngri eru til að gera ekkert þegar að þær verða á vegi þeirra. Á móti er yngsti aldurshópurinn sá sem er líklegastur til þess að leita ráða hjá öðrum.

Við óttumst það sem við þekkjum ekki og forðumst helst það sem við kunnum ekki. Tækninýjungum fylgja áskoranir og það er undir okkur komið að bregðast við þeim. Ef við gerum ekki neitt þá missum við smám saman tökin. Ef við nálgumst efnið fyrirfram sem neikvætt þá verður niðurstaðan í okkar huga næstum örugglega neikvæð. Við verðum að nálgast efnið með opnum huga og horfa á bæði tækifærin og áskoranirnar. Nýja tækni tileinkum við okkur með því að læra inn á hana. Í lærdómsferlinu gera allir mistök og það sýnir styrk fremur en vanmátt að leita sér aðstoðar.

Það er gott að fá börnin og barnabörnin í heimsókn til þess að hjálpa til með tæknina en höfum þó í huga að með því að láta alltaf aðra gera hlutina fyrir okkur þá missum við af tækifærinu til þess að læra að gera þá sjálf. Fáum þau til að aðstoða okkur frekar en að gera allt fyrir okkur. Þegar að við erum ósjálfbjarga erum við berskjölduð og þá bjóðum við hættunum frekar heim.

Einmitt útaf þessari berskjöldun herja netþrjótar sérstaklega á eldri aldurshópa í netveiðum sínum. Hér koma nokkur dæmi:

• Með fölskum notendareikningum á samfélagsmiðlum þar sem þeir þykjast vera gamlir vinir eða ættingjar í vanda.
• Með fölskum tölvupóstum sem settir eru upp eins og þeir séu að koma frá þekktum fyrirtækjum. „Þú þarft að uppfæra uppfæra upplýsingarnar um sendinguna þína…“ eða „þú hefur borgað of mikið og átt inneign sem þú getur nálgast með því að…“
• Með því að búa til falskar fyrirtækjasíður og senda okkur skilaboð um að við höfum unnið í gjafaleiknum þeirra.

Með tíð og tíma hafa þessi svindl orðið sífellt meira sannfærandi og skrifuð á betri íslensku. Um 90% af rafrænum innbrotum byggja á því að plata fólk. Því er mikilvægt að vera vel á verði, virkja gagnrýnu hugsunina og skoða skilaboðin mjög vel:

• Hvert er netfang sendanda? Það er mikilvægt að skoða frá hvaða netfangi tölvupóstar eru sendir. Passar netfangið við fyrirtækið sem segist vera að senda póstinn?
• Er um lélega þýðingu að ræða í póstinum? Stendur „útsýni“ í staðinn fyrir „view“ á hnappinum sem inniheldur hlekkinn? Er um bjagað mál að ræða í póstinum sjálfum.
• Er erindið sennilegt? Áttir þú von á sendingu eða endurgreiðslu? Ertu kannski ekki með áskrift hjá Netflix, en ert samt allt í einu að fá póst um að þú eigir þar inni peninga? Er þetta fyrirtæki sem venjulega sendir þér tölvupósta? Allt sem vekur hjá okkur efasemdir á netinu er nóg til þess að við ættum að staldra aðeins við áður en við bregðumst við. Stoppa – hugsa – athuga

Nokkur góð ráð:

• Hafa beint samband við fyrirtækið sem er að senda þér póstinn sem vekur hjá þér grunsemdir. Ekki smella á hlekki í póstinum heldur farðu inná heimasíðu viðkomandi fyrirtækis beint í vafra eða með hjálp leitarvélar. Finndu þar netfang eða símanúmer og hafðu beint samband við starfsfólk. Ekki svara póstinum sem þú fékkst heldur finndu rétt netfang á heimasíðu fyrirtækisins eða farðu inná www.cert.is til að tilkynna. Með því að tala beint við starfsfólk viðkomandi fyrirtækis er oftast hægt að finna fljótt út úr því hvort pósturinn kom frá þeim eða ekki.
• Ekki opna hlekki. Ekki smella á neitt í pósti sem vekur hjá þér grunsemdir. Tilkynntu hann frekar til viðkomandi fyrirtækis eða www.cert.is.
• Vertu alltaf með varan á. Rétt eins og að spenna beltin áður en þú keyrir af stað. Höfum kveikt á gagnrýnu hugsuninni okkar þegar að við erum á netinu.
• Notum löng og flókin lykilorð. Pössum okkur að nota ekki alltaf sama lykilorð og breytum þeim af og til.
• Ekki senda viðkvæmar persónuupplýsingar. Ekki senda símanúmerið þitt áfram í gegnum spjall á samfélagsmiðlum. Ekki senda myndir af skilríkjum eða kortanúmerum. Ekki deila lykilorðum með öðrum.
• Leitum aðstoðar hjá öðrum. Það er gott ráð að spyrja fólkið sem maður treystir í kringum sig áður en maður bregst við tölvupósti sem að vekur hjá manni grunsemdir.
• Hjálpumst að. Látum vita þegar að netveiðar og svindl verða á vegi okkur. Tilkynnum slík tilfelli og deilum því áfram t.d. inni á spjallhópum sem við erum í til þess að vara aðra við. Tilkynnum netöryggisatvik inná www.netoryggi.is.

Listarnir hér að ofan eru auðvitað ekki tæmandi. En þar er að finna ýmis góð ráð til að hafa í huga. Fyrir frekari upplýsingar um netöryggi þá mæli ég með síðunni www.netoryggi.is hjá CERT-IS, þar er að finna fróðleik ásamt netföngum til að tilkynna vefveiðar og svindl.

Frekari upplýsingar um rannsókn Maskínu fyrir Fjölmiðlanefnd má finna hér. Þá langar mig að lokum til þess að benda á nýja vefinn sem Tengslanet um upplýsinga- og miðlalæsi á Íslandi var að opna www.midlalaesi.is. Enn sem komið er þá er fræðsluefnið sem þar er að finna helst ætlað börnum og ungmennum. Engu að síður mæli ég með áhorfi á fræðslumyndböndin sem þar er að finna fyrir alla þá sem að umgangast börn í dag. Hvort sem það eru börn þín, barnabörnin eða barnabarnabörnin. Þar er einnig að finna hugtök úr netheimum þar sem við höfum tekið saman stuttar skilgreiningar á ýmsum hugtökum eins og t.d. spjallmenni, upplýsingaóreiða, algóritmi og djúpvefur. Það er auðvelt að týnast í umræðunni þegar að hún inniheldur mörg orð sem maður skilur ekki, inná www.midlalaesi.is er að finna þessa stuttu netorðabók sem er ætluð að hjálpa okkur að fóta okkur í þessum nýja veruleika.

En þú vilt lifa lengur en þessu nemur? Það er skiljanlegt; óskin um lengri lífdaga er sennilega jafngömul mannkyninu. Reyndar eru tæknifyrirtæki í Kísildal óþreytandi við að ýta undir trú okkar á að fólk eigi að geta hlaupið upp stiga vel fram á tíræðisaldur, og að hugur hvers og eins sé eins kvikur og hann var á barnsaldri alveg fram á tólfta ævituginn. Forgönguhugsuðir þessara fyrirtækja sjá meira að segja fyrir sér að tölvutengdir mannsheilar geymdir í krukku muni geta „lifað“ allt þar til sólin í okkar sólkerfi brennur upp, eins og greint er frá í grein í BBC Science Focus Magazine.

Hve löng getur mannsævin orðið?

Sannleikurinn er sá að slíkar hugmyndin kunna einn góðan veðurdag að virðast eins úreltar og fornar sagnir um lífselixírinn. Frumur líkamans eru, á heildina litið, ekki gerðar til að endast. Líkamar dýra (og erfðaefnið sem býr innra með þeim) eru gerðir til að fjölga sér. Líffræðileg þróun mun alltaf vera stillt inná dauða einstaklinganna, þar sem líkamar sem dvelja meðal hinna lifandi of lengi án þess að fjölga sér verða á endanum „endurnýttir“ – étnir af rándýrum, skákað út af borðinu af keppinautum, fyllast af sníkjudýrum eða lúta einfaldlega í lægra haldi fyrir uppsöfnuðum banvænum skammti af sólargeislun. Á þennan hátt er öldrun með vissum hætti „bökuð inn“ í erfðaefni okkar.

Þetta þróunarfræðilega samkomulag sem maðurinn, eins og önnur dýr, hefur við dauðann þýðir að jafnvel þótt okkur tækist að uppræta alla mannlega sjúkdóma myndi mannslíkaminn eftir sem áður fara að sýna hrörnunareinkenni í seinasta lagi um tíræðisaldurinn. Samkvæmt niðurstöðum víðtækrar rannsóknar sem birtar voru í tímaritinu Nature í maí 2021 mun mannslíkaminn ekki þola að verða mikið eldri en 120 ára. Rannsóknin er byggð á gögnum frá um hálfri milljón sjálfboðaliða í Rússlandi, Bandaríkjunum og Bretlandi. Samkvæmt niðurstöðunum væru 150 ár algjört hámark aldurs áður en uppsafnaðar skemmdir á erfðaefni í líkamanum yrðu það miklar að dauðinn væri óumflýjanlegur.

Hugsanlegt er þó, að mati vísindamanna, að önnur dýr geti kennt okkur sitthvað um leyndardóma langrar ævi. Meðal dýra sem þetta gæti átt við um er stórhumar sem hefur þróað ensím sem verndar DNA-kjarnsýrukeðjur fyrir skemmdum, sem algengt er að þær verði fyrir við æxlun. Og úr hópi spendýra þykir nakta holurottan mjög áhugaverð, þar sem hún lifir gjarnan í allt að 30 ár, eða 15-20 sinnum lengur en venjulegar rottur. Aðalástæða langlífis hárlausu holurottunnar kvað vera að hún megni að takmarka skaðann sem svonefnd sindurefni valda annars oft á lifandi frumum. Vísindamenn binda vonir við að geta „líf-hakkað“ DNA-kóða þessara dýra og þróað á þeim grunni öldrunarhemjandi úrræði fyrir mannslíkamann.

Það er því vel hugsanlegt að það muni í framtíðinni takast að lengja ævidaga mannfólks umtalsvert með hjálp læknisfræðinnar og tækniframfara. En eftir sem áður mun spurningin standa: hve margir ævidagar eru nógu margir ævidagar? Dauði einstaklingsins verður aldrei alveg yfirunninn, hvað sem tækni og vísindum líður. Lífið er stutt, en var mun styttra hjá fyrri kynslóðum. Ætli sé því ekki nær að freista þess að finna lækningu við óttanum við dauðann frekar en við dauðanum sjálfum?

Á Vísindavef Háskóla Íslands er að finna góð svör við skyldum spurningum og þeim sem fjallað er um í þessari grein BBC Science Focus Magazine sem hér er vitnað til:

Hvers vegna er ekki hægt að stöðva öldrun í fólki?

Af hverju eldumst við?

Er hugsanlegt að hægt verið að stöðva öldrun algjörlega eða er það óraunsætt?

Auðunn Arnórsson, blaðamaður Lifðu núna, skrifar

Greinin birtist áður hjá Lifðu núna 11.janúar 2022.

Formaður framtíðarnefndar Alþingis fyrsta starfsárið er Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar. Lifðu núna ræddi við hann um verkefni nefndarinnar, en með því er botninn sleginn í greinaflokk um fjórðu iðnbyltinguna og væntanleg áhrif hennar á líf eldra fólks á Íslandi.

„Við stöndum frammi fyrir stórkostlegum breytingum, sem sennilega munu valda meiri breytingum á samfélaginu en við höfum áður séð,“ hefur Logi mál sitt á að segja. Hann vísar með þessum orðum sínum til þeirra tæknibreytinga sem fyrirséð þykir að verði á næstu árum og áratugum og eru almennt kenndar við fjórðu iðnbyltinguna. Ekki sízt síaukin notkun gervigreindar muni valda miklum breytingum á vinnumarkaði og skipulagi bæði hagkerfisins og samfélagsins.

Framtíðarnefnd fundar. Nefndarformaðurinn Logi Einarsson t.v.

Stórar áskoranir, mikil tækifæri

Logi segir þessa tækni nú þegar vera að vaxa í veldivexti, „á meðan almenn þekking okkar, þegar kemur að siðferðislegum álitamálum og fleiru þessu tengdu, er bara að vaxa línulega í bezta falli.“ Áskoranirnar séu því stórar, og það veiti sannarlega ekki af því að Alþingi Íslendinga einbeiti sér að því að skoða þessa hluti með skipulegum hætti, en það sé einmitt ætlunin með starfi framtíðarnefndarinnar.

En Logi bætir við að ef vel tekst til geti þessi nýja tækni „leitt af sér meiri framleiðniaukningu sem er mjög mikilvægt vegna þeirra lýðfræðilegu breytinga sem eru að verða, þar sem fleiri og fleiri sem hlutfall af þjóðinni eru eldri og lægra hlutfall þarf að standa undir framleiðslunni.“

Fjórða iðnbyltingin geti líka minnkað vistspor allrar framleiðslu. „Þetta er sérstaklega áhugavert fyrir Ísland, sem er eyja langt frá mörkuðum, með tiltölulega fáar vinnandi hendur. Þessi stafræna framleiðsla er eðlisólík. Hún getur orðið til með tilkomu færri handa, með virkjun hugaraflsins. Henni er hægt að koma á markað á augabragði, án flutninga yfir höf og lönd. Svo getur auðvitað ný tækni, ef við ákveðnum að nýta hana þannig, orðið til þess að minnka bilið á milli efnaðra og hinna snauðari, bæði innan landa en líka milli heimshluta. Og það hlýtur auðvitað að vera markmiðið,“ segir Logi.

Stórar siðferðislegar spurningar

Logi segir að það sé nefnilega viss hætta á því að arðurinn af framleiðniaukningu fjórðu iðnbyltingarinnar færist „á enn meiri hraða á enn færri hendur“ ef stjórnvöld sofa á verðinum. „Það er mikilvægt að við séum á varðbergi og stjórnvöld á hverjum tíma séu meðvituð um það og reynum að stýra þessari þróun í góða átt. Þess vegna er þessi nefnd stofnuð hjá okkur. Okkur er ætlað að taka fyrir stafrænu byltinguna og hvernig hægt er að nýta hana í þágu grænnar og sjálfbærari þróunar,“ segir hann.

Nefndin skoði þetta allt líka með tilliti til þeirra lýðfræðilegu breytinga sem eru að verða. „Við erum sem betur fer að eldast, sem þjóð,“ vekur Logi athygli á og heldur áfram með vangaveltur þar um: „Ég held að við séum að upplifa tíma sem svipar til sjötta og sjöunda áratugarins, þegar fjölgaði um einn kynslóðahóp: Þar sem unglingar/ungmenni urðu sér aldurshópur í félagsfræðílegu tilliti, og bættist þannig við fyrri skiptingu samfélagsins í aðeins þrjá kynslóðir: yngstu kynslóðina (börn), fullorðna og gamla. Nú stefnir í það að jafnvel stærsti þjóðfélagshópurinn verði á milli tveggja síðastnefndu hópanna. Fólk á aldursbilinu 60 til 85, sem er fullfrískt og fært um að lifa mjög virku lífi, en ekki dvelja bara á elliheimili eða þ.u.l. fram á grafarbakkann.“

Bjartsýnn á farsæld eldra fólks í framtíðarkerfinu

Logi leggur áherzlu á að verkefni íslenzkra stjórnvalda á komandi árum muni ekki sízt snúast um að tryggja að Ísland haldi samkeppnishæfni sinni í samanburði við grannþjóðirnar og það sem bezt gerist í veröldinni. Og til að vel takist til verði að finna leiðir til að þessi stóri hópur eldra en virks fólks finni sér hlutverk við hæfi í hinu breytta samfélagi fjórðu iðnbyltingarinnar.

Logi segist bjartsýnn á að þetta muni takast farsællega, ekki sízt vegna þess að hann hefur tröllatrú á þrótti og nýsköpunargetu hins norræna velferðarmódels. Mikilvægur þáttur verði hvernig tæknin muni gera fólki kleift að búa sjálfstætt lengur, styðja við sjálfstæðan og sjálfbæran lífsstíl eldra fólks lengra fram eftir aldri. „Við munum það þegar ömmur okkar og afar, frændur og frænkur voru slitin af vinnu og álitin gömul fyrir sjötugt. Nú er þetta gerbreytt,“ segir Logi, og valdi því meðal annars hve brýnt það sé að þróa fjölbreyttari búsetuúrræði fyrir eldra fólk.

Hann segist sammála því mati að mannlegi þátturinn verði eftir sem áður mikilvægastur í veitingu allrar umönnunarþjónustu, ekki sízt við aldraða. Huginn Freyr Þorsteinsson, sem er doktor í vísindaheimspeki og var formaður sérfræðinganefndarinnar sem samdi skýrsluna um Ísland og fjórðu iðnbyltinguna, lýsti þessu mati sínu í viðtali í síðustu grein þessa greinaflokks.

Alþjóðasamvinna mikilvæg

Logi telur að nauðsynlegt sé að skoða þessa þróun líka í alþjóðlegu ljósi. „Það er kannski að opnast möguleiki á að við getum búið öllu mannkyninu góð skilyrði. Þótt þessi þingnefnd hafi fyrst og fremst það hlutverk að fjalla um þetta útfrá íslenzkum aðstæðum þá finnst mér rétt að við höfum þessa hnattrænu sýn líka í huga.“ Alþjóðasamvinna sé og verði Íslendingum gríðarlega mikilvæg, og bætir við í því sambandi að „við gleymum því stundum að þjóðríkið og bíllinn eru ekki nema um 150 ára gömul fyrirbrigði“.

Um sína hnattrænu sýn í þessu samhengi segir Logi: „Við verðum að horfast í augu við það að ójöfnuður, sama hvernig hann birtist, er orsök alls þess versta sem við upplifum, ófriður, fátækt eða annað. Við getum ekki lengur lokað augunum fyrir því að mannkynið er í einhverjum skilningi ein stór fjölskylda, við berum öll ábyrgð hvert á öðru.“

Þótt hlutverk þjóðkjörinna þingmanna Íslands sé að sjálfsögðu fyrst og fremst að huga að hag fólks hér innanlands segir Logi það vera sannfæringu sína að „við verðum að vera meiri þátttakendur í alþjóðastarfi, ekki bara af siðferðislegum ástæðum. Ég held að á endanum sé það til hagsbóta fyrir alla.“

Og hann er bjartsýnn á að fjórða iðnbyltingin muni hjálpa til við að jafna lífskjör í heiminum: „Ef við tökum af ábyrgð á þessum áskorunum sem felast í þessari nýju tækni að þá getum við leyst þetta vandamál, ég er alveg sannfærður um það.“

Möguleikar hinnar nýju tækni eru enn að mörgu leyti ófyrirséðar, en búast má við að á þeim verði líka skuggahliðar, ekki sízt siðferðislegs eðlis. Dæmi: með hinni nýju tækni er líklegt að gerlegt verði til að mynda að „hanna afkomendur sína“. En viljum við það? Eins og áður segir verður hér við stórar siðferðilegar spurningar að glíma.

Logi talar á fundi framtíðarnefndar Alþingis með framtíðarnefnd finnska þingsins í marz sl. Joakim Strand, formaður finnsku nefndarinnar, hlustar.  Ljósm./Alþingi

Framhaldið: Sjálfbær þróun og sanngjörn umskipti

Frá því framtíðarnefnd Alþingis tók til starfa hefur hún haldið níu fundi, þar á meðal einn með framtíðarnefnd finnska þingsins í Helsinki, en hún er elzta slíka nefndin á Norðurlöndum, hefur starfað í yfir 20 ár og er nú orðin ein a fastanefndum Finnlandsþings. Nefndin hefur líka fundað með framtíðarnefnd litháíska þingsins, á fjarfundi. Á síðasta fundi sínum nú í júní ræddi nefndin starfsáætlun sína fyrir komandi vetur.

„Við munum í haust kalla saman sérfræðinga og hagsmunaaðila af mjög ólíkum sviðum og ræða spurninguna: hvernig geta tækibreytingar leitt til sjálfbærra og sanngjarnra umskipta í þágu velsældar?,“ segir nefndarformaðurinn.

Með „sanngjörnum umskiptum“ sé átt við að tryggja jafnvægi milli hinna ýmsu þjóðfélagshópa í þessu breytingaferli sem framundan er, þ.e. milli kynja, aldurs, búsetu, kynslóða o.s.frv. Umskiptin verði sanngjörn í þeim skilningi að þau bitni ekki á tilteknum hópum og að einn hópur umfram annan beri ekki óeðlilega mikið úr býtum.

„Fjórar framtíðir“ teiknaðar upp

Undirbúningsvinnan sem unnin var í nefndinni á vetur og vor hafi leitt til þess að til standi að nefndin ætli sér á komandi vetri að „teikna upp fjórar mögulegar „framtíðir“,“ og Logi orðar það, þ.e. dragi upp fjórar mismunandi sviðsmyndir sem lýsi mögulegum þjóðfélagsbreytingum samfara tæknibreytingum fjórðu iðnbyltingarinnar. „Tilgangurinn er að búa fólk undir hvað kann að gerast,“ segir Logi.

Þessar ólíku sviðsmyndir, og sérstaklega túlkun þeirra, mun óhjákvæmilega litast af því hvaða lífsskoðun og stjórnmálalegu sýn fólk aðhyllist. En Logi segir óháð því vonir standa til að þessi vinna muni „nýtast sem verkfæri sem stjórnvöld á hverjum tíma geta notað.“ Því eigi að vinna þessar ólíku sviðsmyndir í fullri sátt allra flokka á þingi. „En hvert og eitt okkar getum svo dregið sínar ályktanir af þessu,“ bætir Logi við.

Í þessu sambandi vekur Logi athygli á því að Finnar hafi farið þá leið að finnsku ríkisstjórninni sé gert að gefa út skýrslu um framtíðina að jafnaði einu sinni á hverju kjörtímabili og þær áskoranir og tækifæri sem sjá megi fyrir, og framtíðarnefnd þingsins þar hafi það hlutverk að gefa álit á þeirri skýrslu.

Hann segist líka binda vonir við að stjórnvöldum og Alþingi auðnist að vinna vel saman að þessum málum; sér finnist mjög mikilvægt að „við komum okkur upp þannig vinnulagi að stjórnarráðið sé ekki að vinna í sínu horni og þingið í öðru,“ heldur sé stunduð markviss samvinna. Til mikils sé að vinna, enda gerir Logi ráð fyrir að þessi vinna geti „dregið sóknarfærin enn skýrar fram en áður og sýnt hvaða leiðir stjórnvöld geti valið varðandi þróun atvinnuvega, skólakerfisins o.s.frv. til að búa fólk undir breytt atvinnulíf framtíðarinnar.“ Undir þetta falli líka aðgerðir til að tryggja hinum stóra hópi eldra fólks hlutskipti við hæfi í framtíðarsamfélagi fjórðu iðnbyltingarinnar.

Auðunn Arnórsson, blaðamaður Lifðu núna, skrifar.

Í fyrstu grein greinaflokksins eru niðurstöður skýrslu stjórnskipaðs sérfræðingahóps um Ísland og fjórðu iðnbyltinguna tíundaðar nokkuð ítarlega, en Huginn Freyr var formaður þessa sérfræðingahóps. Í greininni var meðal annars vakin athygli á því hversu miklum umbreytingum spáð er að fjórða iðnbyltingin muni valda á vinnumarkaði. Störf eldri karlmanna, það er í elzta aldurshópnum sem enn er virkur á vinnumarkaði, 55-74 ára, munu til að mynda verða fyrir mun meiri röskun af þessum völdum en störf kvenna í sama aldurshópi.

Umönnun ekki mönnuð vélmennum

En það er annað sem tengist fjórðu iðnbyltingunni og mun að öllum líkindum hafa meiri áhrif á líf hins sístækkandi hóps eldra fólks, en það eru áhrifin á umönnunarþjónustu. Við settum fókusinn á þetta atriði í samtali okkar við nefndarformanninn fyrrverandi.

Huginn Freyr Þorsteinsson

„Bæði lifir fólk almennt lengur og stærri árgangar komast á eftirlaunaaldur; þannig er fyrirséð að fjölga mun verulega í hópi eldri borgara á næstu árum og áratugum,“ segir Huginn Freyr. Eftirspurn eftir faglegri umönnunarþjónustu mun því aukast verulega. „En við leysum ekki umönnunarvandann með vélmennum,“ segir Huginn ákveðinn.

Tækniframfarir geti vissulega stutt við umönnun og gert fólki kleift að bjarga sér sjálft lengur. Við þekkjum öll hvernig ryksuguróbótar létta undir með húsverkunum, og auðvelt er að sjá fyrir sér viðlíka vélvædda húshjálp sem létta mun undir við fleiri húsverk í náinni framtíð. Einnig til dæmis sjálfvirka lyfjaskammtara, sem minna á hvenær tími er kominn til að taka lyfjaskammtinn og svo framvegis. Alls kyns slíka aðstoð má sjá fyrir sér að tækiframfarir skili. „En kjarni allrar umönnunar er mannlegi þátturinn, og hann geta vélar ekki tekið yfir,“ segir Huginn. „Mín sýn sem heimspekimenntaðs manns er sú að með aðstoð tækninnar losni meiri tími til að sinna mannlega þættinum.“

Umönnunarstörfum muni frekar fjölga en fækka

En hvað með þann erfiða mönnunarvanda sem heilbrigðisstofnanir standa frammi fyrir (sjá umfjöllun Lifðu núna um hina hnattrænu hjúkrunarkreppu – eru einhverjar horfur á að fjórða iðnbyltingin muni eitthvað hjálpa til við að leysa hann? Það eru jú ekki sízt þær stofnanir sem sinna umönnun aldraðra sem líða krónískan skort á fagmenntuðu starfsfólki.

Huginn segist hafa fulla trú á því að fjórða iðnbyltinginu muni, ef rétt er á spilum haldið, vissulega geta hjálpað til við að leysa þennan mönnunarvanda. Með sjálfvirknivæðingu megi til dæmis sjá fyrir sér að þau sem sinni heimaþjónustu aldraðra geti varið stærri hluta vinnutíma síns í að spjalla við skjólstæðinga sína á meðan vélarnar sjái um húsverkin. Huginn telur horfur á að umönnunarstörfum muni frekar fjölga en fækka, þrátt fyrir alla sjálfvirknivæðingu fjórðu iðnbyltingarinnar.

„Tæknin á að verða vinur okkar á þessu sviði sem öðrum,“ leggur hann áherzlu á. Ef fólk vilji til dæmis búa lengur sjálfstætt þá geti tæknin stutt við það, og þannig aukið sjálfræði fólks lengra fram á efri árin.

Krefst endurskipulags samfélagsins

„Tæknibreytingar eru skipulagsmál fyrir samfélög,“ bætir Huginn við. Tæknibreytingar fjórðu iðnbyltingarinnar munu krefjast víðtækrar endurskipulagningar samfélagsins. Takist vel til við þá endurskipulagningu muni það gera samfélagið betra.

Spurður hvort hann sé bjartsýnn á að þessi nauðsynlega endurskipulagning samfélagsins muni takast vel á Íslandi segir Huginn að hann sé það vissulega. Ísland sé – rétt eins og samfélögin á hinum Norðurlöndunum – vel í stakk búið til að laga sig að þessum breytingum og gera það bezta úr þeim. Hinir samfélagslegu innviðir norrænu þjóðfélaganna séu það sterkir.

„Það þarf að laga tæknina að þörfum samfélagsins, ekki öfugt,“ segir Huginn. Og hann telji Norðurlöndin vel í stakk búin að stýra tæknibreytingum fjórðu iðnbyltingarinnar þannig að þær gagnist til framfara. Til að vel takist til þurfi líka að tryggja jöfnuð, það er að tryggja að til dæmis arðurinn af aukinni framleiðni af völdum tæknibreytinga safnist ekki á fárra hendur heldur nýtist sem flestum. Þetta sé hann bjartsýnn á að takist betur á Norðurlöndunum en víða annars staðar.

Framtíðarnefnd kortleggur framhaldið

Eftir þingkosningarnar síðast liðið haust var skipuð ný fagnefnd hjá Alþingi: Framtíðarnefnd. Samkvæmt sérákvæði sem sett var inn í þingskaparlög „skal nefndin m.a. fjalla um áskoranir og tækifæri Íslands í framtíðinni að því er snertir tæknibreytingar, langtímabreytingar á umgengni við náttúruna, lýðfræðilegar breytingar og sjálfvirknivæðingu.“ Með öðrum orðum er það hlutverk nefndarinnar að fylgja eftir niðurstöðum skýrslu sérfræðinganefndarinnar frá 2019 og halda áfram að kortleggja þær breytingar sem fjórða iðnbyltingin mun að líkindum valda á íslensku samfélagi. Formaður nefndarinnar fyrsta starfsárið er Logi Einarsson.

Í þriðju og síðustu grein þessa greinaflokks verður rætt við þá sem eru í nefndinni,  um það hvernig þeir sjá þessar breytingar fyrir sér og um það hvert hlutskipti eldra fólks á Íslandi muni að líkindum verða í þeim.

Á snjalltæknivæddu heimili framtíðarinnar mun tæknin hjálpa til við alls kyns þjónustu við íbúana. Mannlega þættinum getur hún þó ekki sinnt.

Auðunn Arnórsson, blaðamaður Lifðu núna, skrifar. 

Fyrir árið 1928 hafði enginn jarðarbúi smakkað tyggigúmmí. Maturinn sem við, neytendur í neyzlusamfélagi nútímans, neytum er stöðugt að þróast. Þegar kemur fram á árið 2028 megum við gera ráð fyrir að leggja okkur til munns mat sem engan hafði svo mikið sem dreymt um áður.

Við höfum lengi vitað að hollt mataræði er forsenda heilbrigðs lífs. Samhengi mataræðis og heilsu var fyrst vísindalega „sannað“ um miðja nítjándu öld þegar skozki flotalæknirinn Joseph Lind gerði tilraunir sem sýndu fram á að neyzla sítrusávaxta fyrirbyggði skyrbjúg í sjómönnum. Eftir þessa tímamótauppgötvun urðu sítrónur og límónur staðalbúnaður um borð í skipum brezka heimsveldisins og hún sýndi hvernig heilsusamlegt mataræði getur bjargað ótal mannslífum.

Mikill munur milli einstaklinga á úrvinnslu matar

Nú á dögum hafa vísindin greint nánast hvern einasta þátt mataræðis okkar, alveg niður í öreindir. En þrátt fyrir þetta eru sum okkar eins og bátur á reki; jafnvel þótt farið sé upp á punkt og prik eftir opinberum ráðleggingum um heilsusamlegt mataræði virðist matur sem fyllir suma orku draga aðra niður.

Árið 2015 fylgdust vísindamenn í Ísrael með blóðsykursgildum í 800 manns yfir nokkurra daga tímabil, og komust að þeirri óvæntu niðurstöðu að mikill munur er á líffræðilegri úrvinnslu einstaklinga á sama matnum. Sumir fengu blóðsykurs-„búst“ eftir neyzlu sykraðs rjómaíss, á meðan blóðsykursgildi annarra hækkuðu bara með neyzlu sterkjuríkra hrísgrjóna. Þessar niðurstöður stangast á við viðtekna vitneskju.

Mataræði sniðið að arfgerð hvers og eins

Sértæk úrvinnsla líkama hvers og eins á næringarefnum virðist skýrast að hluta af erfðaefni okkar, að hluta af örveruflórunni í meltingarveginum og loks mismunandi „skipulagi“ innri líffæra líkamans. Klínískar tilraunir eins og þær sem Lind flotalæknir var frumkvöðull að hafa skapað grundvallarviðmið um heilsusamlegt mataræði. En næringarfræði gengur að mestu út frá því að allar manneskjur séu í grunninn eins. Á næstu árum er því spáð að einstaklingsbundin mataræðisráðgjöf muni byggja á greiningu erfðaefnissýna og þannig sérsniðin að þörfum hvers og eins.

Jeffrey Blumberg, prófessor í næringarfræði við Tufts-háskóla í Massachusetts í Bandaríkjunum, er eindreginn talsmaður slíkrar klæðskerasniðinnar mataræðisráðgjafar á grunni erfðaefnisgreiningar. „Ég mun geta sagt þér hvaða ávexti, hvaða grænmeti og hvaða korntegundir þú ættir að borða, og hve oft,“ fullyrðir hann.

Sérsniðið mataræði að hverjum og einum mun óhjákvæmilega flækja það verulega að elda máltíð fyrir alla fjölskylduna eða matarklúbbinn.

Erfðabreytt matvæli framtíðin?

Fá lýsingarorð eru notuð meira við markaðssetningu matvæla en að þau séu „náttúruleg“. En í raun eru fá matvæli sem nútímafólk lætur sér til munns sem líkjast enn upprunalegum afbrigðum sínum. Ávextirnir og grænmetið sem við neytum hefur verið ræktað í árþúsundir og oft tekið miklum erfðafræðilegum stökkbreytingum frá náttúrulegum uppruna sínum. Gulrætur voru til að mynda ekki appelsínugular heldur mislitar og mest hvítar; villtar ferskjur líktust upprunalega kirsuberjum og voru saltar á  bragðið; vatnsmelónur voru litlar, harðar og beizkar á bragðið; eggaldin líktist hvítu eggi.

Ræktunin og hraðvaxtaraðferðir nútímalandbúnaðar hafa oft komið niður á næringargildinu. Talið er að flest afbrigði nútímagrænmetis hafi nú um tvo þriðju af upprunalegu gildi. Með aðferðum erfða- og lífefnafræði mun verða unnt að erfðabreyta þessum matvælum þannig að þau endurheimti næringargildið. En erðabreytingar á matvælum verða áfram umdeildar. Þótt þær geti t.d. búið til jarðhnetur sem ekki valda ofnæmi, belgbaunir sem innihalda prótín sem samsvarar kjötprótíni og þannig mætti lengi telja.

Kjötlaust kjöt og mjólkurlausar mjólkurvörur

Eitt er þó víst: Árið 2028 verður í boði ýmis matur sem smakkast eins og ekkert sem við höfum áður þekkt. Nýsköpunarsnillingar Kísildals eru nú t.d. önnum kafnir við að skapa nýjar fæðutegundir. Ein þekktasta afurðin sem nú þegar er komin á markað er „Impossible burger“: kjötlaus hamborgari sem lítur út eins og kjötborgari, steikist eins og kjötborgari, það blæðir úr honum eins og kjötborgara, og hann smakkast eins og kjötborgari. Án þess að nokkurt kjöt sé í honum. Verið viðbúin því að þurfa að venjast nýjum gerðum kjötlauss kjöts og mjólkurlausra „mjólkurafurða“. Óhjákvæmilegt þykir að þegar mannkynið stækkar í tíu milljarða manna, sem spáð er að gerist fyrir lok þessarar aldar, verði neyzla kjöts og mjólkurafurða að stórminnka – ella færi rányrkja jarðar alveg úr böndunum.