Sigríður Björnsdóttir innkirtla- og efnaskiptalækni í Heilsuklasanum opnaði nýlega vefsíðuna https://www.beinheilsa.is til að fræða fólk um forvarnir gegn beinþynningu og brotum. Um er að ræða mikilvægt lýðheilsumál því algengt er að fullorðnir einstaklingar séu lengi að ná sér eftir beinbrot og missi bæði færni og lífsgæði í kjölfarið. Sigríður segir margt hægt að gera til að bæta beinheilsu og varna brotum.
„Sum beinbrot er hægt að koma í veg fyrir en önnur ekki,“ segir Sigríður. „Á hverju ári á þessum árstíma, þegar frostið bítur og hálkan kemur, þá gerist eitt mjög áreiðanlegt: bráðamóttökur heilbrigðisstofnana fyllast af beinbrotnum einstaklingum.
Sum brot eru einfaldlega óumflýjanleg svokölluð háorkubrot. Þá er áverkinn svo mikill að jafnvel alveg heilbrigð bein myndu gefa sig, eins og í bílslysum eða alvöru skíðaslysum.
En svo eru hin brotin sem hægt er að hafa áhrif á. Svokölluð lágorkubrot, brot sem gerast við nánast engan áverka. Til dæmis þegar einhver dettur í sama plani, eða jafnvel bara við að bera innkaupapoka heim úr búðinni, finnur skyndilega mikinn verk í baki og svo kemur í ljós að hryggjarliður hefur fallið saman. Þá kviknar spurningin hvort beinin séu óeðlilega þunn eða viðkomandi hafi undirliggjandi beinþynningu sem orskar brot við lítinn áverka.
Teymið sem stendur að vefnum beinheilsa.is
Hver eru einkenni beinþynningar og algengustu beinbrotin?
Beinþynning er algjörlega þögul. Fólk finnur engin einkenni fyrr en brotið kemur. Tölurnar eru sláandi: eftir fimmtugt má búast við að önnur hver kona og fjórði hver karlmaður fái beinþynningarbrot einhvern tíma á lífsleiðinni.
Algengustu brotin eru framhandleggsbrot, samfallsbrot í hrygg og mjaðmarbrot. Allir sem hafa brotnað vita að brotin valda miklum verkjum, geta kippt fólki út úr daglegu lífi, skert sjálfstæði og lífsgæði og sumir ná aldrei alveg sömu færni aftur.
Hverjir eru í áhættu að fá beinþynningu?
Beinþéttnin ræðst að stórum hluta af genunum um 60% þannig að ættarsaga skiptir máli, en við getum ekki breytt því, of seint að skipta um foreldra. En svo eru líka umhverfisþættir sem við getum haft áhrif á: til dæmis langvarandi sykursterameðferð, vannæring, lág líkamsþyngd, ýmsir krónískir sjúkdómar.
Hvernig greinir maður beinþynningu?
Maður greinir með beinþéttnimælingu sem er röntgenrannsókn og mælir þéttnina á hrygg og mjöðmum, tekur um 20–30 mínútur og geislunin er lítil. Flest tæki gera svokallað hliðarmynd sem er mikilvægt að gera til að sjá hvort hryggjarliðir séu farnir að lækka og viðkomandi sé komin með samfallsbrot.
Hvernig meðhöndlar maður?
Sumir þurfa svo beinverndandi lyf sérstaklega þeir sem hafa þegar brotnað, því eftir eitt beinþynningarbrot er áhættan á öðru mjög há, sérstaklega fyrsta árið. Mikilvægt líka að íhuga beinverndandi lyf fyrir þá sem eru í mestri áhættu að brotna áður en þeir fá sitt fyrsta brot.
Unnið að gerð vefjarins.
Er eitthvað sem maður getur gert sjálfur?
Já, mjög margt sem maður getur gert sjálfur til að styrkja beinin, auka þéttnina og fyrirbyggja brot. Betra er heilt en gróið. Það sem skiptir mestu máli er að nota beinin: styrktaræfingar og högg á beinin eins og ganga rösklega, hoppa, sippa, allt þetta getur aukið beinþéttnina. Sterkari vöðvar styðja beinin, og jafnvægisæfingar draga úr líkum á byltum.
Regluleg hreyfing hefur veruleg áhrif á heilsu og lífsgæði. Talið er að 20–30 mínútna hreyfing, 2–3 sinnum í viku, geti bætt allt að 2–3 árum við lífslíkur 70 ára einstaklinga. Mikilvægt er að finna þá hreyfingu sem hentar hverjum og einum best, hvort sem það eru æfingar heima, líkamsrækt í stöð eða hóptímar. Það sem skiptir mestu máli er að hreyfing verði reglulegur hluti af daglegum lífsstíl. Bestur árangur næst þegar hreyfingin er fjölbreytt og felur í sér blöndu af styrktaræfingum, jafnvægisæfingum og þolþjálfun, þar sem slíkt stuðlar að betri heilsu, auknum styrk og meiri lífsgæðum.
Maður getur t.d.auðveldlega þjálfað upp jafnvægið með því að standa á öðrum fæti þegar maður burstar tennurnar eða þegar maður er að klæða sig í og úr sokkunum. Holl og góð næring er einnig mjög mikilvæg, nægilegt kalk úr fæðu og inntaka á D-vítamíni, sérstaklega hér á Íslandi.
Einnig er margt sem maður getur gert til að hindra byltur.
Til að fyrirbyggja byltur er mikilvægt að huga vel að umhverfinu, bæði innan heimilis og utandyra. Tryggja þarf góða lýsingu á heimilinu, sérstaklega á gönguleiðum og í stigum, svo auðvelt sé að sjá hindranir. Gott er að fjarlægja lausar snúrur og mottur sem geta valdið því að fólk hrasi, og halda gólfum þurrum og lausum við hluti. Einnig skiptir máli að velja stöðuga og vel passandi skó með góðu gripi. Þegar hálka er úti ætti alltaf að nota brodda eða aðrar hálkuvarnir til að minnka líkur á falli.
Þið settu saman fræðslu á vefnum beinheilsa.is, hvernig varð hann til ?
Ég hitti mikið af fólki með beinþynningu og áttaði mig fljótt á því að þegar ég er að þilja upp allt um forvarnir á 30 mínútum þá man fólk kanski 30-40% af því sem ég segi eftir að það labbar út um dyrnar hjá mér.
Þess vegna hafði ég lengi gengið með þá hugmynd í maganum að búa til eina góða, aðgengilega síðu á íslensku um fræðslu og forvarnir fyrir beinheilsu.
Ég fékk til liðs við mig Thelmu Rut Grímsdóttur, næringarfræðing hjá Meltingu og vellíðan og Lars Óla Jessen og Elínu Sigurðardóttur, íþróttafræðinga í Heilsuklasanum til að setja saman efni um næringu og hreyfingu. Björn Andri Pálsson sonur minn og Elsa Hauksdóttir kærastan hans sáu um forritun og hönnun á síðunni. Öll vinnan var gerð í sjálfboðavinnu og af brennandi áhuga á fræðslu og forvörnum.
Hver eru markmið síðunnar og hvað getur maður gert sjálfur?
Markmið síðunnar er að gera fræðslu aðgengilega og hvetja til heilsueflingar og forvarnir og styrkja einstaklinga til að taka virkan þátt í eigin heilbrigði og vellíðan. Á síðunni er almenn fræðsla um beinþynningu og beinbrot, fræðslu um næringu, kalkreiknivél þar sem hægt er að reikna hvort maður er að fá nægilega mikið kalki gegnum fæðu, myndbönd með styrktar- og jafnvægisæfingum og upplýsingar hvernig á að nota beinverndandilyf fyrir þá sem þurfa.
Þið hafið sett á laggirnar námskeið í Heilsuklasanum fyrir þá sem vilja styrkja beinin?
Ég ásamt íþrótta- og næringfræðingi í Heilsuklasanum settum á laggirnar námskeiðið Sterkari bein. Um er að ræða grunnnámskeið í heilsurækt, sérsniðið að fólki með beinþynningu eða minnkaðan beinmassa. Þar er megináherslan lögð á reglulega líkamsrækt undir handleiðslu íþróttafræðings, auk fyrirlestra hjá næringarfræðingi, innkirtlalækni og íþróttafræðingi.
Beinheilsan skiptir miklu máli fyrir lífsgæði okkar þegar við eldumst. Með aukinni fræðslu, reglulegri hreyfingu, góðri næringu og í sumum tilfellum réttri meðferð er oft hægt að draga verulega úr líkum á beinbrotum. Markmiðið með vefnum beinheilsa.is er að hjálpa fólki að skilja betur hvað það getur gert sjálft til að styrkja beinin og vernda heilsuna. Eins og Sigríður segir að lokum: „Betra er heilt en gróið.“
