Tímaritið Vikan var vart komin af táningsaldri þegar dálkurinn Póstkassinn varð til. Lesendur gátu sent honum bréf og fengið svör við margvíslegum spurningum. Til að byrja með var algengt að menn segðu álit sitt á greinum í blaðinu, spyrðust fyrir um málefni er vöfðust fyrir þeim eða segðu frá einhverju merkilegu. Fljótlega fjölgaði þó bréfum frá fólki í alls konar vanda. Þarna gat það tjáð sig nafnlaust og fengið góð ráð. Velvakandi hjá Morgunblaðinu gengdi svipuðu hlutverki en dálkar í svipaðri mynd voru vinsælir í erlendum blöðum. .
Algengt var að angistarfrænkur væru síðmiðaldra konur með nokkra lífsreynslu að baki.
Kannski hafa samfélagsmiðlar að sumu leyti tekið við þessu hlutverki, þar spyrja menn ráða, leita upplýsinga og tjá skoðanir sínar og umkvartanir. En þrátt fyrir það lifa góðu lífi í mörgum miðlum dálkar þar sem alls konar sérfræðingar gefa góð ráð en lesendur senda spurningar sínar inn nafnlaust. Þess vegna liggur beint við að spyrja sig hvort alltaf verði til þörf fyrir að senda nafnlaus bréf?
Póstkassinn fékk síðar nafnið Pósturinn í Vikunni og var vitur og góður vinur. Honum mátti trúa fyrir ástamálum, spyrja viðkvæmra spurninga á borð við hversu eðlilegt væri að fjórtán ára stúlka væri með stór eða lítil brjóst eftir atvikum í hverju tilviki. Spurningar um blæðingar voru líka algengar, óléttu og auðvitað ástina. Var til dæmis hægt að lesa það úr svip stráka hvort þeim litist vel á stelpu? Var í lagi að kyssa einhvern annan en kærastan á balli og ef það kom fyrir átti maður að segja honum það umsvifalaust? Hver var svo afstaða Póstsins til þess að stelpur stigu fyrsta skrefið í reyndu við strák? Þetta og margt fleira sóttust unglingar eftir að fá að vita fyrir um það bil þrjátíu til fjörutíu árum. Pósturinn var án efa eitt vinsælasta efni Vikunnar á þeim tíma og vitnað var í bréf hans og svör í þáttum fyrir unglinga á borð við Lög unga fólksins og Vinsældalista Rásar 2.
Angistarfrænkur björguðu mörgum
En Pósturinn varð ekki til í tómarúmi eða vegna þess að hér á landi væri svo mikil þörf fyrir efni af þessu tagi. Erlendis voru þeir blaðamenn er stóðu að baki dálkum af þessu tagi kallaðir Agony Aunts eða angistarfrænkur. Þær gengu undir ýmsum nöfnum og voru misvinsælar. Dear Deirdre hjá The Sun í Bretlandi átti sér stóran aðdáendahóp, unglingablöðin Jackie og Just Seventeen státuðu af Cathy and Claire og Melanie MacFadyean. Þær áttu sitt blómaskeið á svipuðum tíma og Pósturinn hér og bréfin streymdu inn
Pósturinn og Velvakandi í Morgunblaðið voru svipaðir dálkar, þar gat fólk komið á framfæri skoðunum sínum eða spurt spurninga og fengið svör. Velvakandi svaraði þó ekki alltaf.
Saga angistarfrænknanna nær þó mun lengra aftur eða alveg til ársins 1691. Ungur maður John Dunton að nafni átti í ástarsambandi framhjá konunni sinni og leið ýmsar samviskukvalir. Hann þráði heitar en nokkuð annað að geta leitað ráða en gat ekki tekið þá áhættu að upp um hann kæmist. Hann var prentari og bóksali gerði sér þess vegna lítið fyrir og stofnaði dagblað, The Athenian Gazette og bauð lesendum að senda inn bréf. Viðbrögðin voru slík að John neyddist til að ráða fólk af báðum kynjum til að svara. Vandi sem ritstjórar annarra tímarita áttu einnig eftir að glíma við. Um það bil árið 1740 var hins vegar orðið ljóst að konur voru vinsælli ráðgjafar og Mrs Eliza Haywood og Miss Francis Moore ritstjórar kvennatímaritanna, The Female Spectator og The Old Maid svöruð sjálfar lesendum sínum.
Blómaskeið þessarar tegundar blaðamennsku hófst á hinn bóginn um miðja nítjándu öld. Um það leyti varð læsi almennara og í kjölfarið spruttu upp sífellt fleiri blöð og tímarit. Frá upphafi hafa svarendur bréfanna verið mismundandi hvassyrtir og hreinskilnir. Margir svöruðu undir tilbúnu nafni og áberandi að þeir leyfðu sér meira en hinir. Þegar lesendur voru nafnlausir spurðu þeir einnig áleitnari spurninga.
Margt var líka háð tíðarandanum til að mynda má nefna að William Alcott svaraði lesanda á seinni hluta nítjándu aldar og benti á að fjármál ættu aldrei að skipta mestu við val á maka heldur væri ástin ávallt aðalhreyfiaflið í þeim málum. Þetta var í samræmi við þær breytingar sem voru að verða á viðhorfum samfélagsins til hjónabands. Jane Austin skrifar á svipuðum tíma sínar þekktu skáldsögur Pride and Predjudice, Emmu og Northanger Abbey.
Margt bendir til að svör dálkahöfunda af þessu tagi séu orðin mildari nú en þau voru í byrjun.
Samruni samlyndra hjóna
Alice Stockham annar dálkahöfundur skrifar árið 1886 að ef hjón stundi kynlíf meðan konan sé barnshafandi geti það haft eyðileggjandi áhrif á siðferðiskennd ófædda barnsins og því borgi sig að forðast slíkt. Á tuttugustu öld urðu spurningarnar um kynlíf opinskárri og svörin sömuleiðis. Dr. HW Long lýsti kynlífi samlyndra hjóna á þann veg að það væri eins og tveir vatnsdropar rynnu saman og yrðu að einum, líkamar og sálir þátttakenda í athöfninni sameinuðust í einingu og alsælu svo fullkominni að engin sambærileg reynsla byðist manneskjum í heiminum. Hann gaf líka iðulega tilsögn í hvernig menn gætu náð sem mestri ánægju út úr kynlífi og nefndi stellingar, takt, hreyfingar og fleira og nefna má að hann talaði um 45 gráðu halli þar sem líkamarnir mætast væri líklegastur til að veita báðum jafnmikla ánægju.
Þrátt fyrir þessa frjálslegu umræðu í byrjun aldarinnar áttu lesendadálkarnir eftir að valda fjaðrafoki miklu síðar. Nefna má að þrettán ára stúlka skrifaði árið 1995 til angistarfrænku TV Hits og spurði hvað munnmök væru. Viðkomandi blaðamður tók spurninguna alvarlega, svaraði lýsti fyrir stúlkunni hvað fælist í orðinu og bað hana að fara varlega ef einhver krefðist þessa af henni. Svarið varð til þess að tímaritið var bannað í ótal matvöruverslunum meðal annars Sainsbury, Tesco Asda og Safeway. Undarlegt í ljósi þess að á sama tíma var Cosmopolitan til sölu og fyrirsagnir á forsíðunni margar bersöglari en nokkuð sem kom fram í svarinu.
Þótt margir hafi sett upp þóttasvip og fussað þegar Pósturinn í Vikunni eða Velvakandi Morgunblaðsins voru nefndir er staðreyndin sú að þeir sem svöruðu bréfum til þessara dálka gerðu stundum mikið gagn engu síður en Peggy Makins hjá Woman, hún vann fyrir tímaritið á sjötta áratug síðustu aldar og mælti með að konur skipulegðu barneignir og nýttu sér þær getnaðarvarnir sem voru að koma á markað. Marje Proops hjá Daily Mirror talaði fyrir réttindum samkynhneigðra, hvatti til kynfræðslu í skólum og benti örvæntingarfullum bréfriturum á hjálparsíma, ráðgjafa, sálfræðinga og sjálfshjálparhópa.
Sumar angistarfrænkur voru mjög vinsælar og bréfin streymdu inn.
Leituðu upplýsinga víða
Clare Rayner vann áratugum saman fyrir Women’s Own og fleiri tímarit og í sjálfsævisögu sinni talar hún um hvernig hún lagði sig fram um að svara öllum bréfum af yfirvegun og alvöru. Hún reyndi að skilja að í hugum bréfritara voru þetta raunveruleg vandamál hvort sem spurningin snerist um lafandi brjóst eða kynóra. Að ekki sé talað um öll hjónabandsvandkvæðin. Hún leitaði sér upplýsinga víða, að eigin sögn, og leitaðist við að svara af eins mikilli þekkingu og skilningi og mögulegt væri.
Undir orð hennar tekur Virgina Ironside, en hún hefur unnið fyrir Sunday Mirror, Independent og fleiri. Hún bendir á að fyrir tíma Netsins hafi þær verið ein áreiðanlegasta uppspretta upplýsinga sem ungt fólk hafði aðgang að. Þær höfðu einnig til að bera siðferði, samvisku og fagmennsku. „Við vorum einstaklega öflug upplýsingaveita,“ segir hún. „Við gáfum ekki bara ráð heldur vorum raunverulega hjálplegar.“
Staðreyndin er samt sem áður sú að enginn skrifar til Póstsins eða annarra angistarfrænkna nema hann geti ekki snúið sér neitt annað. Þörfin fyrir nafnleysi verður til vegna þess að viðkomandi býst ekki við að mæta skilningi opni hann sig og ræði það sem hvílir á honum. Líklega telja flestir að lítil þörf sé fyrir dálka af þessu tagi núorðið þegar hægt er gúgla allt og fátt sem telst feimnismál. En enn eru nokkrar angistarfrænkur starfandi hjá vinsælum tímaritum víða um heim.
Hér á landi er enn hægt að skrifa bréf til Morgunblaðsins og þar svara sérfræðingar á ýmsum sviðum inn á mbl.is. Þar er líka oft vitnað í bréf frá lesendum erlendra tímarita til angistarfrænkna af margvíslegu tagi, fólk í leit að svörum við kynlífsvandamálum og hjónabandserfiðleikum. Eitt hefur þó breyst að mati gagnrýnenda dálka af þessu tagi. Í bókinni, Never Kiss a Man in a Canoe: Words of Wisdom from the Golden Age of Agony Aunts færir höfundurinn Tanith Carey ákveðin rök fyrir því að angistarfrænkur nútímans séu mun umburðarlyndari og aumingjabetri en þær sem fyrstar stigu fram á ritvöllinn. Nú leitist þær við að skilja allt sem bréfritarar hafa fram að færa og styðja þá í sínu meðan fyrri tíma frænkur voru óhræddar við segja mönnum til syndanna, skipa þeim að hætta öllum aumingjaskap og taka á vandamálum sínum.
Þessu hafa nokkrar af þeim angistarfrænkum sem starfandi eru í dag svarað og bent á að það væri til lítils að senda fólki tóninn eða vera hvassyrtur því manneskjur séu einfaldlega þannig gerðar að þær hlusti aðeins á það sem fellur þeim best í geð en líti framhjá hinu. Þess vegna sé best að reyna að fara vel að fólki og hvetja það til að leita sér frekari hjálpar. En hvernig sem því er háttað ættu menn kannski að vera þakklátir fyrir að fleiri möguleikar gefast til að leita svara við brennandi spurningum en bara google og aldrei er of seint að stinga niður penna og senda angistarfrænku á einhverju sviði bréf, þótt nú verði það líklega fremur í formi tölvupósts en í umslagi með frímerki.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
