Lengi var algengt að eingöngu karlar væru meðvitaðir um efnahag heimilisins og að þeir héldu öllum þeim þráðum í hendi sér. Það hefur breyst mikið en engu að síður eru margar konur ekki nógu meðvitaðar um fjárhagslega stöðu sína og bæði kynin kærulaus í fjármálum. Þetta þarf að breytast því allir ættu að vera vel meðvitaðir um efnahag sinn og annast fjármál heimilisins af sömu alúð og allt annað.
Það vakti mikla athygli þegar erfðamál Stieg Larson, höfundar Millenium-þríleiksins, rötuðu í fjölmiðla. Eva Gabríelson og Stieg höfðu búið saman í yfir tuttugu ár. Þau höfðu aldrei talið ástæðu til að giftast, enda ekki trúuð. Þegar Stieg lést óvænt úr hjartaáfalli erfðu faðir hans og bróðir eignir hans þar með talinn útgáfurréttinn af bókum hans. Í kjölfarið spruttu miklar deilur milli feðganna og Evu, enda hún allsendis ósammála mörgum ákvörðunum þeirra varðandi útgáfu, sölu og kvikmyndun bókanna. Nýjustu fréttir herma að nú hafi feðgarnir fengið enn annan rithöfund til að skrifa framhald af sögunum um Lisbet Salander og Michael Blómkvist en Evu er það mjög á móti skapi.
Ágóði af sölu Millennium-bókanna hleypur orðið á milljörðum króna og sé salan á kvikmyndaréttindum í bæði Svíþjóð og Bandaríkjunum tekinn með er ljóst að þeir Larson-feðgar eru meðal ríkustu í heimi. Eva hefur ávallt sagt að fyrir henni snúist baráttan ekki um peninga heldur það að sjá til þess að farið verði með bækur Stieg á þann hátt sem hann hefði sjálfur viljað og ákvarðað. Þessi saga er rifjuð upp hér vegna þess að íslensk lög eru eins og sænsk að þessu leyti. Einhver Eva Gabríelsdóttir á Íslandi hefði hugsanlega þurft að horfast í augu við þetta sama.
Sambúð jafngildir aldrei hjónabandi
Alltof margar konur telja að eftir ákveðið mörg ár í sambúð öðlist þær sama rétt og giftar konur. En lögunum er ekki þannig varið. Nýlega fréttum við af konu á áttræðisaldri sem var gert að flytja út úr íbúð sinni sem skráð var á sambýlismann hennar til átján ára. Börn hennar reyndu, fyrir hennar hönd, að semja um einhvers konar viðurkenningu á eignamyndun meðan á sambúðinni stóð en erfingjar hans voru ófáanlegir til að taka slíkt í mál. Að lokum féllu aðstandendur frá því að reyna að höfða mál, enda benti lögfræðingur þeim á að eitt sinn hafi verið leitast við að koma til móts við konur í þessari stöðu með því að reikna þeim ráðskonulaun meðan á sambúð stóð en núorðið sé sjaldgæft að dómarar fari þá leið. Það komi fyrir að hægt sé að fá viðurkenningu á eignamyndun meðan á sambúðinni stóð en það sé aldrei tryggt.
Þótt pör í sambúð skrái eignir sínar á nöfn beggja er samt sem áður ekki búið að tryggja helmingaskiptareglu, eins og gildir um hjón. Til þess þarf að skrá helmings eignarhlut hvors um sig. Margar konur hafa talið sig í öruggri sambúð vegna þess að íbúð, bíll og annað er einnig skráð á þær. Við sambúðarslit hafa þær hins vegar þurft að gefa eftir stóran hlut einkum vegna þess að algengt er að karlar greiði af lánum en konur sjái um að halda heimilinu gangandi. Karlinn hefur þá getað sýnt fram á að hann hafi haft hærri tekjur og greitt af öllum húsnæðislánum meðan á sambúð stóð og því beri honum stærri eignarhlutur en konunni. Það er slítandi og erfitt að standa í skilnaði eða sambúðarslitum og verður ekki léttbærara þegar einnig þarf að berjast fyrir því að halda einhverju af eignum sínum. Þeir sem kjósa sambúð fremur en hjónaband verða að gera sér grein fyrir að auknar skyldur fylgja vali þeirra. Fyrst og fremst þarf að horfa til þess að skrá allar sameiginlegar eignir til helminga á báða aðila en einnig að gera erfðaskrá sem tryggir rétt makans við andlát en þá er líka gott að hafa í huga að eigi annar hvor aðilinn börn teljast þau skylduerfingjar og sá sem er foreldri getur einungis ráðstafað 1/3 eigna sinna til sambýlingsins.
Í hlýrri hjónasæng
Kannski mætti halda að öllum áhyggjum af eignaskiptingu sé létt af herðum fólks við það eitt að ganga í hjónaband en svo er ekki. Eigi hjón, annað hvort eða bæði, eignir þegar gengið er í hjónaband og vilji halda þeim óskertum verður að gera að þær séreign með kaupmála. Hið sama gildir um arf, stórar gjafir eða annað sem gift fólk eignast sem hægt er að fallast á að sé ekki réttur makans að eignast hlutdeild í. Ótal dæmi eru um að annað hvort hjóna fái arf og hann sé notaður til að kaupa húsnæði en við skilnað sé ekki tekið tillit til þess, enda ekki löglega frá því gengið að arfurinn teldist séreign þess sem hann fékk
En ekki enda öll sambönd með skilnaði og margir eiga hamingjusamt og gefandi líf með maka sínum. Það fólk ber oft gæfu til að vera samstíga í fjárfestingum jafnt sem öðru og nær í flestum tilfellum að skapa sér fjárhagslegt öryggi. En það er líklega óhætt að fullyrða að þeim árangri hafi ekki verið náð án umræðna og samstillingar.
Verið samtaka
Suzy Orman er einn þekktasti fjármálaráðgjafi Bandaríkjanna. Suzy hefur sjálf reynt fjárhagsörðugleika. Eftir háskólapróf í félagsfræði starfaði hún sem þjónustustúlka og fékk áhuga á að koma á fót eigin veitingastað. Hún fékk lánaða peninga frá viðskiptavinum og vinum sínum. Áður en langt um leið hafði safnast nægilega há upphæð til að það mætti verða. Hún lét slag standa en reksturinn náði aldrei flugi og áður en langt um leið hafði hún tapað öllu. Eftir þetta sneri Suzy sér að fjármálum. Hún fékk lærlingsstöðu hjá Merrill Lynch-bankanum. Henni gekk vel en þegar hún komst að því að einn ráðgjafi þeirra starfaði ekki samkvæmt settum reglum fór hún í mál við bankann. Samið var um bætur utan réttarsalarins en svo hrifnir voru menn þar á bæ af þessum lærling sem hafði þetta mikið bein í nefinu að þeir réðu hana í áframhaldandi vinnu. Hún telur að eitt það mikilvægasta sem pör geri sé að ræða fjármál. Þar sem rannsóknir sýna að flestir hjónaskilnaðir verða vegna fjárhagsörðugleika eða deilna tengdum fjármálum sé mikilvægt að pör ræði hernig þau vilja verja tekjum heimilisins. Sé fólk ekki samstíga og sammála um hvað sé þess virði að stefna að og hvers konar fjárfestingar það vilji gera. Hún mælir með því að fólk geri fjárhagsáætlanir og vinni að þeim í sameiningu.
Mitt, þitt, okkar
Sum pör grípa til þess ráðs, einmitt vegna ósamstöðu í fjármálum, að hafa aðskilinn fjárhag. Mörgum finnst þá sanngjarnt að skipta öllum reikningum jafnt eða deila þeim hlutfallslega niður með tilliti til tekna beggja. Þetta hefur þann kost að hvor aðili um sig er þá frjáls að því að ráðstafa því sem eftir stendur af tekjum sínum þegar búið er að greiða reikninga. Þetta hljómar einstaklega vel en ekki er víst að þetta leysi allan vanda. Til dæmis er hugsanlegt að hvernig peningunum er varið fari samt sem áður í taugarnar á báðum. Það sem einn telur nauðsynlega hluti eða sjálfsagt að veita sér getur virst algjör sóun í augum annars.
Hver ert þú?
Persónuleiki hvers og eins getur skipt miklu máli þegar verið er að tala um og skipuleggja fjármál. Jafnvel þótt eldra fólk hittist og taki saman á tímapunkti þar sem hvorugt skuldar getur orðið mikill ágreiningur ef viðhorf þeirra til eyðslu fer ekki saman. Sumir eru varkárir í peningamálum og kjósa að eiga ávallt varasjóð. Þeirra eigin langanir eða draumar eru látnir bíða þar til öruggt er að nóg er til. Aðrir kjósa að taka áhættu og stundum getur hún borgað sig. Það er mjög mikilvægt fyrir hvern og einn að gera sér grein fyrir hvers konar persóna hann er, hver viðhorf hans eru til peninga og hvernig hann kýs að haga fjármálum sínum. Síðan þarf að leita leiða til að samræma þína afstöðu og makans. Umfram allt þarf að ræða þessa hluti af hreinskilni svo þú vitir nákvæmlega hvernig hegðun þín í peningamálum snertir makann.
Valdatafl
Staðreyndin er sú að peningar leika oft stórt hlutverk í valdatafli innan sambanda. Það er algengara enn í dag að karlmenn hafi hærri tekjur en konur jafnvel þótt fólk sé komið á eftirlaun. Í sumum tilvikum getur þetta orðið til þess að tekjumeiri aðilinn stjóri og ráði algjörlega hvernig tekjum heimilisins er varið. Að lifa við slíkt getur verið mjög þrúgandi og er alls ekki til þess fallið að auka samstöðu og vellíðan í samböndum.
