Skandinavísk hönnun er þekkt fyrir að vera stílhrein, létt, notaleg og minimalísk. Margir tengja líka dönsk huggulegheit, finnskan frumleika og sænskan fúnksjónalisma við norræna hönnun og víst er að allt þetta er hluti af þeim fjölbreyttu vörum sem framleiddar eru á Norðurlöndunum. Undanfarið hefur RÚV sýnt áhugaverða þætti um skandinavíska hönnun síðustu hundrað ár. Það hefur kveikt áhuga hjá mörgum og margir uppgötvað að hönnunarfjársjóðir leynast á þeirra heimili.
Diskar, skálar, könnur og glös eftir Aino Aalto.
Þegar talað er um skandinavíska hönnun detta sennilega flestum fyrst í hug stólarnir, Eggið, Sjöan og Maurinn eftir Arne Jacobsen og Óskabeinið eftir Hans Wegner. Þetta er allt stílhreinir og fallegir stólar sem verða eftirsóttari með hverju árinu sem líður en skandinavísk hönnun snýst um margt annað en húsgögn, alls konar húsbúnaður, ljós og lampar, íbúðarhús, garðalíf og umhverfi. Þau gildi og sú fagurfræði sem frumkvöðlarnir höfðu í hávegum hafa náð að síast inn í öll svið lífs okkar hér á Norðurslóðum og mótað smekk okkar í áratugi.
Um hvað snýst þá skandinavísk hönnun og hver voru þessu gildi sem þeir fóru eftir? Hans Wegner, Arne Jacobsen, Børge Mogense, Josef Frank, Alvar Aalto, Aino Aalto, Maija Isola, Nanna Ditzel, Eero Aarnio, Kaare Klint, Greta Magnusson Grossman, Finn Juhl, Armi Ratia og margir fleiri lögðu sitt að mörkum til að móta og skapa Norðurlöndin á tuttugustu öld og gerðu það svo rækilega að á tuttugustu og fyrstu öld notum við enn og njótum verka þeirra. Notagildið var í forgrunni allrar hönnunar, hluturinn átti fyrst og fremst að vera praktískur og fallegur, línur hreinar og skýrar, formið einfalt og stílhreint og léttleiki og hlýleiki í fyrirrúmi. Minimalismi og hrein aðgengileg rými var sú innanhússhönnun sem þeir sóttust eftir og töldu að myndi skapa heimili þar sem notalegt andrúmsloft ríkti.
Eggið eftir Arne Jacobesen er án efa meðal þekktustu hönnunargripa skandinavísku frumkvöðlanna.
Vildu gefa öllum aðgang að fegurð
Þeir vildu einnig gera fallega hluti aðgengilega öllum og hönnun þeirra var því unnin úr efnivið sem var auðfenginn á hverjum stað og hluturinn mátti ekki vera dýrari en svo að allur almenningur gæti leyft sér að kaupa. Kannski svolítið kaldhæðnislegt til þess að hugsa nú þegar upprunalegar vörur þeirra seljast dýru verði á uppboðum og þær sem enn eru í framleiðslu á háu verði í sérverslunum. Skandinavísku hönnuðirnir vildu ekkert ofhlæði, ekkert skraut eða óþarfa. Formið, litirnir og léttleikinn var undirstaða fagurfræðinnar og gladdi augað. Listamennirnir sóttu sér innblástur í ríkjandi listastefnur þessa tíma m.a. fúnksjónalisma, konstrúktívisma og í sumum tilfellum súrrealisma.
Á sínum tíma var þetta hálfgerð bylting og fráhvarf frá þungum, skrautlegum húsmunum sístækkandi borgarastéttar á Norðurlöndum þar sem útskornir armar, risastórir skreyttir skápar, þungar borðplötur og þykk ofin gluggatjöld voru notaðar til að sýna góðan efnahag heimilisins. Allt í þungum, dökkum litum til að endurspegla virðuleik, iðni og að hér væri lífið tekið alvarlega. Skandinavísku frumkvöðlarnir léttu öll efni, innleiddu bjarta, skæra lit og stór einföld mynstur í stað flókinni krúsidúlla. Fyrstu þreifingar í þessa átt hófust í byrjun tuttugustu aldar og blómaskeið stefnunnar hefur staðið frá árinu 1930 og fram á þennan dag.
Upphaf hreyfingarinnar má rekja til Dansk Selskabet for Dekorativ Kunst, en það félag hóf útgáfu tímaritsins Skønvirke árið 1914. Nafnið var seinna yfirfært á danska stefnu í nytjalist og sá stíll keppti við Art Nouveau um vinsældir. Helsti munurinn lá í að aðeins þeir efnuðu gátu leyft sér að kaupa hönnunarhluti leiðandi Art Nouveau listamannanna en Skønvirke var á færi almennings að eignast. Skandinavísku hönnuðurnir leituðust við að leggja rækt og hugsun í hvert eitt verk og allt var þess virði að gera það vel. Vegna þess að þeir notuðu þann efnivið sem var algengur og auðsóttur í hverju landi voru húsgögnin úr ljósum við, ullarefni í áklæðinu, leir, gler og postulín í nytjamunum og ljós gerð til að varpa mikilli en þægilegri birtu yfir dimma vetrarmánuði. Þar skiptu verk Poul Henningsens sköpum og enn í dag eru lampar hans og ljós eftirsótt og varpa einstakri birtu um þau rými sem þeim er ætlað að lýsa.
Spænski stóllinn eftir Børge Mogensen
Huggulegheitin
Undanfarna áratugi hefur skandinavísk hönnun gengið í endurnýjun lífdaga og út um allan heim eru safnarar og aðdáendur, eins og kemur vel fram í þáttunum á RÚV, sem halda lífi í þessum vönduðu og fallegu nytjamunum. Á Bretlandi og víðar um Evrópu er danska hugtakið „hygge“ haf að leiðarljósi í innanhússhönnun og Bretar reyna gjarnan að endurskapa þá tilfinningu og líðan sem sjá má í blöðum á borð við Bo Bedre. Það er erfitt að skilgreina nákvæmælega hvað í því felst en það er einhver tilfinning um hlýleika, notalegheit og afslappað andrúmsloft. Skandinavískir eða norrænir hönnunarmunir leika þar lykilhlutverk og við Íslendingar eigum okkar fulltrúa þar á meðal. Blómlegur húsgagnaiðnaður var hér á landi á árinum frá 1950-1970 og Sindrastóllinn, Fuzzy og stóll Helga Hallgrímssonar sem Eyjólfur Pálsson í Epal lét endurgera í samstarfi húsgagnafyrirtæki Finn Juhl en Eyjólfi eiga Íslendingar ekki síst að þakka að þeir eiga gott aðgengi að frábærri norrænni hönnunarvöru.
Túlípanavasinn hans Alvars Aalto.
Sjálfbærni vöndun og fegurð
Enn í dag er hægt að ganga að því vísu að skandinavísk hönnunarvara er vönduð hagleiksvara, úr fyrsta flokks efnum og í dag hafa bæst við kröfur um sjálfbærni og ábyrga viðskiptahætti. Óhætt er að hvetja áhugafólk um hönnun til að horfa á sjónvarpsþættina, Norræn hönnun – ástarsaga, í spilara RÚV og sértu í leit að klassískri vöru, tímalausri hönnun, vönduðu handverki og efnum sem ekki láta á sjá við daglega notkun er óhætt að mæla með að velja sér skandinavískan hönnunargrip inn á heimilið.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
