Sorg er hluti lífsins og margþætt eins og allar tilfinningar. Allir skilja sorg vegna mikils missis, eins og þegar ástvinur deyr eða alvarlegur sjúkdómur rænir fólk stórum hluta lífsgæða sinna. Aðrar sorgir eru oft minna metnar eða kannski er réttara að segja að þær mæti minni skilningi. Samt sem áður geta þær verið djúpar og erfiðar.
Að missa einhvern nákominn er alltaf áfall, jafnvel þótt aðdragandi hafi verið að andlátinu og fólk því fengið tíma til að búa sig undir það. Engu að síður er kveðjustundin erfið og einstaklingar misjafnlega í stakk búnir til að takast á við sorgina. Í einhverjum tilfellum kemur áfallið strax og við taka tilfinningasveiflur og sár söknuður. Sumir eru dofnir til að byrja með og finna ekkert til að byrja með. Eru svo kannski á gangi nokkrum vikum eða mánuðum síðar þegar sorgin hellist yfir og gerir þá magnvana. Enn aðrir taka sorgina út í skömmtum, stundum er hún sár og stundum léttari. Sérfræðingar hafa bent á að ekkert eitt er rétt í sorg og hún er ferli sem tekur tíma.
En þótt ástvinamissir sé viðurkennt áfall og tilefni til að sýna umhyggju, tillitssemi og alúð fá aðrar sorgir oft minni athygli og skilning frá umhverfinu. Þeir eru til sem telja lítilvægt að þurfa að kveðja gæludýr en flestir þeir sem halda dýr vita að sorgin og söknuðurinn eftir þeim eru djúpstæð og veruleg. Skilnaður er einnig oft vanmetinn þegar kemur að sorgarviðbrögðum, sem og fósturmissir. Þótt nú orðið hafi skilningur og þekking aukist og þetta þrennt sé viðurkennt sem gildar ástæður sorgar finnst flestum að minni tíma þurfi til að vinna úr þessum tegundum áfalla en þegar um andlát fullburða barns eða manneskju er að ræða.
„Láttu mig vita ef ég get eitthvað gert“
Enn neðar á alvarleikalista áfalla er svo að finna að verða þolandi ofbeldis, vinslit, slys, eignatjón eða eignamissi, atvinnumissi og mannorðsmissi. Margt fleira má að sjálfsögðu tína til, en ofbeldi, slys, eignatjón og mannorðsskerðing eða -missir eru mismunandi slæm og þar af leiðandi misþungbær. Margir sem fyrir slíku verða kvarta undan því að ætlast hafi verið til að þeir kæmust fljótt yfir atvikið, meðal annars vegna þess að enginn hafi dáið og enginn meiðst alvarlega. En áfallið hafi engu að síður setið í þeim og sorgin búið innra með þeim.
Heimspekingurinn Martha Nussbaum telur að samfélagið viti ekki hvernig takast eigi á við sorg. Hún bendir á að djúp tengsl valdi oft miklum sársauka en við kjósum að forðast að takast á við erfiðar tilfinningar. Innbyggt sé í menninguna að fólk eigi að vera fært um að takast á við sársaukann, jafna sig og halda áfram. Í viðtali segir hún: „Ég held að þetta sé ástæða þess að fólk hefur snúið sér frá sálrænum meðferðum og að læknisfræðinni. Við eigum pillu við öllum vandamálum.“ Alls konar geðlyf hafa verið þróuð til að deyfa sársaukann en þær lausnir duga aldrei og eru í besta falli tímabundnar að mati Mörthu.
Ákveðnir frasar eru viðurkenndir og þá er hefðbundið að nota þegar sorg ber að garði. „Tíminn læknar öll sár“, „Þetta lagast“, „Láttu þetta ekki brjóta þig niður“, „Þú stendur þetta af þér“, „Láttu mig vita ef ég get hjálpað“. Allir bera þeir vott um vilja til að hjálpa en stundum sýna þeir ekki annað en vanmat á aðstæðum, skilningsleysi og eru innantómir. Margir bjóða hjálp en búast ekki við að vera beðnir um liðsinni. Mun betra er að spyrja hreinlega: „Hvað vantar þig?“, „Get ég fært þér eitthvað?“ eða staðhæfa einfaldlega eitthvað: „Ég skal elda fyrir þig í kvöld“ „Komdu með mér í bíltúr“. Ýmislegt fleira má hugsa sér en aldrei er heppilegt að gera lítið úr því áfalli sem viðkomandi er að takast á við eða fullyrða eitthvað sem í raun er engin leið að vita með vissu hvort verður. Sársaukinn dofnar og fólk lærir að lifa með honum, að bregðast við þegar hann hellist yfir. Sumir hafa þörf fyrir að tala um sorgina en aðrir kjósa að vinna úr henni á annan hátt. Engin ein leið er rétt og allir verða að fá að hafa sinn háttinn á og þann tíma sem þeir þurfa.
Dauðinn er hluti af lífinu
Dauðinn er hluti af lífinu en engu að síður er enginn undir hann búinn þegar hann heggur nærri hjartanu. Almennt er lítið um hann talað og eftir að kynslóðirnar hættu að búa saman á sama heimili hefur hann fjarlægst hina yngri. Undanfarið hefur þó stigið fram fólk og viljað, jafnvel krafist þess, að við töluðum um dauðann. Vilborg Davíðsdóttir skrifaði einkar fallega og opinskátt um veikindi og dauðastríð eiginmanns síns, Björgvins Ingimarssonar, árið 2013. Líf í árvekni var yfirskriftin og náði Vilborg að snerta strengi í hjarta allra fylgjenda sinna, enda pistlarnir hennar einstaklega næmir, ljúfsárir og sannir. Síðar urðu þessi skrif uppistaðan í bókinni Ástin, drekinn og dauðinn. Dagbókarskrif af þessu tagi geta verið hjálpleg fyrir aðstandendur til að gera sér grein fyrir eigin tilfinningum, skrásetja atburði til að minnast þeirra seinna, því oft er álagið svo mikið að margt gleymist, og til að halda utan um umönnun sem getur verið flókin. Ýmsir hafa á síðari árum stigið fram í viðtölum, bæði dauðvona fólk og aðstandendur þeirra, og talað um ferlið. Það má margt af reynslu annarra læra og slíkar greinar geta komið að notum og nú fyrir jólin kom út bókin, Þegar mamma mín dó eftir Sigrúnu Ölbu Sigurðardóttur.
Það er styrkur í viðkvæmninni
Að tala um missi og sorg getur verið erfitt. Bæði að brydda upp á málinu við þann sem syrgir og stundum fyrir hann að opna sig. Margir hafa hins vegar þörf fyrir að tala en vilja ekki íþyngja öðrum með vandamálum sínum. Ef þú ert í vafa er alltaf besta leiðin að vera hreinskilinn og opinn. Hvernig væri að segja einfaldlega: „Ef þú vilt tala við mig er ég tilbúinn að hlusta. En ef þér líður illa með það skal ég ekki þjaka þig með spurningum um hvernig þér líður.“
Að tala
Að tala um sorg hefur góð áhrif en mismunandi er hvenær fólk er tilbúið að ræða missinn. Margir tala um að þeir verði dauðþreyttir á að rekja söguna aftur og aftur fyrir velviljuðu fólki sem spyr. Þeir þrá oft ekkert heitar en að fá smáhvíld frá tali og hugsunum um áfallið. Það gæti verið hjálplegt að bjóða frekar upp á göngutúr, ferð á kaffihús eða aðra samveru.
Fíllinn í stofunni
En þótt ekki sé æskilegt að spyrja stöðugt um hvað hafi gerst eða líðan þess sem hefur orðið fyrir sorg er heldur ekki heppilegt að láta sem ekkert sé. Það gerir lítið úr missinum. Enn og aftur reynist oftast best að vera hreinskiptinn og segja að þú viljir vera til staðar á forsendum hins sorgmædda og leyfa honum að ráða ferðinni. Það er mjög þrúgandi ef sú staðreynd að áfall hefur riðið yfir verður fíllinn í stofunni, eitthvað sem enginn þorir að minnast á. Flestir fagna því að aðrir vilji varðveita minningarnar með þeim.
Sorg er ekki hægt að lækna
Sorg er ekki læknanleg og þarf að hafa sinn gang. Hún verður ekki afskrifuð eftir fyrir fram ákveðinn tíma. Eins og fram hefur komið áður hættir okkur til að flokka sorg og telja hana misalvarlega eftir því hver missirinn er. Eignatjón eða eignamissir er til að mynda ekki talið næg ástæða til að syrgja lengi. „Það dó nú enginn,“ er þá gjarnan viðkvæðið en mjög einstaklingsbundið er hvernig stór áföll hitta fólk fyrir og hversu vel einstaklingum tekst að vinna úr því. Að verða fyrir tjóni getur til að mynda sett veröld kvíðinnar manneskju gersamlega úr skorðum því hún þarfnast öryggis. Aldrei gera ráð fyrir að sorg hafi tímamörk, að tveir mánuðir séu til að mynda nægir til að syrgja eftir skilnað, gæludýramissi eða eignatjón. Gefðu viðkomandi alltaf þann tíma sem hann þarf og reyndu að skilja hvers vegna þetta hittir hann svo illa fyrir. Aldrei á að reka á eftir fólki eða setja því tímamörk.
Félagsskapur
Stundum er vinaleg, styðjandi návist það besta sem hægt er að gefa syrgjandi vini. Þú þarft ekki að reyna að hressa hann við eða rífa hann upp úr sorginni, heldur einfaldlega að vera til staðar og koma og sitja hjá honum þótt það sé í þögn og myrkri.
Byrjað á einhverju nýju
Að breyta til eða byrja á einhverju nýju getur hjálpað í sorgarferlinu. Flestir hafa komið sér upp rútínu í lífinu og eru kannski vanir að verja öllum tómstundum með maka sínum, besta vini eða gæludýrinu. Þegar viðkomandi fellur frá missir einstaklingurinn ekki eingöngu hinn látna heldur einnig hversdagslegar ánægjustundir sínar. Það getur hjálpað að byrja á einhverju nýju, taka upp aðra tómstundaiðju, ganga aðra leið en áður í daglegum göngutúrum eða kjósa aðra hreyfingu. Sumir selja gamla heimilið og skapa sér nýtt. Það er um að gera að vera opinn fyrir slíku og nýta tækifæri þegar og ef þau bjóðast.
Þarftu á meiru að halda?
- The Year of Magical Thinking, bók eftir Joan Didion um fyrsta árið eftir að eiginmaður hennar lést.
- Ástin, drekinn og dauðinn eftir Vilborgu Davíðsdóttir lýsir ferlinu frá því að eiginmaður hennar, Björgvin Ingimarsson, greinist með krabbamein og fyrstu dögunum eftir að hann deyr.
- Í mörgum kirkjum landsins eru starfandi sjálfshjálparhópar fyrir fólk í sorg, einnig veita fjölskylduráðgjafar og sálfræðingar ráð og hjálp. Píeta samtökin og Bergið Headspace hafa reynslu af að mæta fólki í sorg og enn fremur er áfallahjálp veitt á öllum heilsugæslustöðvum.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
