Bjart bros og slöngulokkar voru einkennismerki barnastjörnunnar Shirley Temple sem jók samlöndum sínum í Bandaríkjunum bjartsýni og kjark á kreppuárunum. Í heljargreipum atvinnuleysis lifði stór hluti þjóðarinnar við hungurmörk en engu að síður flykktist fólk í bíó í hvert skipti sem út kom ný mynd með þessari kotrosknu stúlku. Þegar hún varð unglingur og foreldrar hennar fóru að gera kröfur hafnaði stjörnumaskínan henni en Shirley vatt þá sínu kvæði í kross, lauk háskólanámi og endaði sem sendiherra fyrir Bandaríkin víða um lönd. Hún lést á heimili sínu, 10. febrúar 2014, áttatíu og fimm ára gömul.
Shirley Temple Black náði lengra bæði sem barnastjarna og diplómat en nokkur önnur kona fyrr eða síðar. Hún söng eins og engill, steppdansaði á við alla helstu dansara þessara ára og framleiðendur í Hollywood gátu ekki fengið nóg af henni. Hún lék í tuttugu og þremur myndum á ferlinum sem hófst árið 1932 þegar stúlkan var aðeins þriggja ára gömul. Á árunum 1935 til 1939 var hún jafnvel vinsælli en sjálfur Clark Gable, fékk fleiri aðdáendabréf en Greta Garbo og var oftar mynduð en forsetinn Franklin D. Roosevelt. Hún var tæplega sex ára þegar henni var afhentur sérstakur barna-Óskar fyrir frábæran leik.
Shirley Temple fæddist 23. apríl 1928 í Santa Monica í Kaliforníu. Móðir hennar, Gertrude, var húsmóðir og faðirinn, George, bankastarfsmaður. Gertrude var ákveðin í því að dóttir hennar skyldi fá að njóta hæfileika sinna og sendi hana því í Meglin Dance School. Sá skóli starfaði í náið með stóru kvikmyndaverunum og kennarar þar bentu reglulega á litla hæfileikanemendur sína. Charles Lamont, forsvarsmaður, Educational Pictures kom auga á hana þar og bauð henni vinnu við nýja séríu mynda sem hann var með í smíðum þar sem börn brugðu sér í gervi fullorðinna stjarna. Þessar myndir kölluðust Baby Burlesks og Shirley lék þar stjörnur á borð við Marlene Dietrich og Dolores Del Rio.
Shirley með móður sinni en hún beitti sér mjög fyrir frama dóttur sinnar.
Móðirin beitti sér fyrir frama dótturinnar
Í ævisögu sinni, sem kom út árið 1988 segir Shirley að frá upphafi hafi hún og móðir hennar verið teymi og hún notið mikillar ástúðar í uppvextinum. Móðir hennar hafi verið harðákveðin í að gera hana að atvinnudansara og þess vegna ákveðið að útvega henni skólavist í Meglin-skólanum þótt munað hafi um þau 50 sent sem það kostaði fjölskylduna á viku. Engu að síður telja sumir að hún hafi haft ástæðu til að áfellast foreldra sína því á ferlinum vann Shirley sér inn yfir þrjár milljónir dollara en fjármálastjórn foreldranna var ekki betri en svo að þeir peningar voru uppurnir þegar stúlkan varð fullorðin.
Hin yfirmáta og einstaka jákvæðni hennar hefur raunar vakið aðdáun og athygli margra svo sú persóna sem hún lék oftast á hvíta tjaldinu virðist alls ekki hafa verið fjarri hennar eigin. Dæmi um þetta er að í sjálfsævisögunni kemur fram að þegar börnin í Baby Burlesks-myndunum stóðu sig ekki vel eða voru óþekk voru þau lokuð inni í gluggalausu, hljóðeinöngruðu herbergi þar sem eina sætið var stór ísklumpur. „Ég fæ ekki séð að svarta boxið hafi skilið eftir alvarleg sár á sál minni,“ segir hún. „Hins vegar kenndi það mér þá lexíu að tíminn er peningar og tími sem sóað er í vitleysu veldur tapi en ekki gróða.“
Móðir hennar hélt áfram baráttunni við að koma dóttur sinni á framfæri. Þegar hún áttaði sig á að meiri eftirspurn var eftir yngri börnum laug hún til um aldur dóttur sinnar og sagði hana árinu yngri. Það kom Shirley mjög á óvart á tólf ára afmælisdaginn þegar henni var sagt að hún væri raunverulega þrettán ára. Starfsferillinn hófst hins vegar að fullu árið 1934 þegar hún fékk hlutverk dóttur James Dunn í skemmtilegri fantastíukvikmynd Stand Up and Cheer.
Shirley Temple braut blað í réttindabaráttu blökkumanna þegar hún dansaði við Bill Bojangles og hélt í höndina á honum.
Lagði jafnréttisbaráttu blökkumanna lið
Næsta ár þar á eftir lék hún í átta myndum en fluttist síðan frá Fox til Paramount. Stærsti sigurinn varð þegar hún lék litla stúlku sem skilin var eftir í höndum veðmangara Little Miss Marker þar sem hún lék á móti Aldolphe Menjou. Í kjölfarið fylgdu ótal fleiri myndir þar sem hún lék hlutverk litlu, góðu stúlkurnnar sem sneri hinum fullorðnu frá villu síns vegar. Fólk þurfti á einhverju að halda sem gæfi því von og trú á framtíðina og þessar myndir virtust uppfylla þá þörf. Auk myndanna voru búnar til Shirley-dúkkur og fleiri leikföng. Sjálf minnti hún ansi mikið á lifandi dúkku með slöngulokkana sína fimmtíu og sex sem voru verk móður hennar. Á hverju kvöldi batt hún upp hár dóttur sinnar og greiddi henni á morgnana þannig að þeir högguðust ekki allan daginn.
Hún var einnig frumkvöðul þótt ung væri að árum því hún lék í fjórum myndum á móti dansaranum og söngvaranum Bill Bojangles Robinson. Hann var þeldökkur og á þessum árum þótti ekki sjálfsagt að lítil hvít stúlka héldi í hönd svertingja og dansaði á móti honum. Seinna sagði Bill Bojangles í viðtali að fáir aðrir hefðu getað komist upp með það sama og hún gerði. Hann sagði líka að með sinni eðlilegu framkomu og hlýju hefði þessi litla stúlka lagt réttindabaráttu svartra ómetanlegt lið.
En síðan bankaði kaldur veruleikinn upp á. Myndin The Blue Bird floppaði og það varð til þess að Fox sleit samingum við Shirley. Á sama tíma ákvað móðir hennar að tími væri komin til að dóttir hennar sækti venjulegan skóla. Hún var send í einkaskóla fyrir stúlkur sem hét Westlake. Þar átti hún erfitt uppdráttar. Hún hafði aldrei umgengist jafnaldra sína og öfundin vegna frægðarinnar var aldrei langt undan meðal bekkjarsystranna. Eftir erfiða mánuði ákvað hún að láta ekki deigan síga og vera bara hún sjálf. Það varð til þess að viðsnúningur varð og í bók sinni segist hún hafa varið fimm hamingjusömum árum þar.
Ferli hennar í kvikmyndum lauk þegar hún varð unglingur. Framleiðendur vildu ljóshærðu litlu stúlkuna ekki brúnhærðan ungling.
Barnið verður unglingur
Á sama tíma var hún kölluð í prufur bæði hjá MGM og Paramount. Þar tók einn yfirmannanna á móti henni og beraði sig á skrifstofu sinni. Saklaus unglingsstúlkan vissi ekki hvernig hún ætti að bregðast við og því flissaði hún. Hinn valdamikli maður móðgaðist og henti henni út. Hún lék í nokkrum myndum fyrir bæði United Artists, Columbia og MGM eftir þetta en engin þeirra náði að slá í gegn. Gagnrýnendur dagsins í dag segja ekkert athugavert við frammistöðu hennar en almenningur átti von á litlu prinsessunni sinni en fékk í staðinn brúnhærðan ungling. Hún keðjureykti og trúlofaðist foringja í flugher Bandaríkjanna, John Agar Jr. rétt fyrir sautján ára afmælisdaginn sinn. Þau giftu sig þann 19. september 1945. Hann drakk ótæpilega og öfundaði konu sína af frægðinni. Hann reyndi sjálfur fyrir sér í kvikmyndum en náði engum árangri. Þau skildu árið 1949 þegar dóttir þeirra Linda Susan var ársgömul.
Aðeins tveimur mánuðum síðar hitti hún og trúlofaðist Charles Black. Hann taldist meðal fína fólksins í San Fransisco en var hent út af San Fransisco Social Register fyrir að giftast leikkonu. Mörgum árum seinna sagði Charles um þetta í viðtali. „Í þrjátíu og átta ár höfum við þolað saman súrt og sætt, gengið í gegnum áföll og notið mikillar hamingju og mér finnst hún alltaf eins. Sálfræðingum þætti hún líklega skelfilegt viðfangsefni því það er hægt að vekja hana upp um miðja nótt og hún sýnir engan pirring. Það andlit sem hún sýnir heiminum er hennar eigið og hún er kletturinn minn í hafinu.“
Shirley varð ekkert niðurbrotin þótt leikferlinum væri lokið. Við tók starfsferill í pólitík og seinna gerðist hún diplómat.
Charles og Shirley eignuðust tvö börn, Charles Jr. 1952 og Lori 1954. Charles var forstjóri Hawaiian Pineapple Company og með honum fluttist Shirley til Washington meðan á Kóreustríðinu stóð en þá gengdi hann herþjónustu. Það var þar sem hún hóf pólitískan feril sinn þegar hún var beðin að bjóða sig fram til öldungardeildar þingsins við fráfall republikanaþingmanns árið 1967. Hún gerði það og sigraði auðveldlega. Hún dró sig í hlé úr þinginu þegar henni bauðst staða sendiherra Bandaríkjanna hjá allsherjarnefnd Sameinuðu þjóðanna. Það var Richard Nixon sem skipaði hana í það embætti árið 1969. Síðar tók hún við stöðu sendiherra í Ghana og gengdi því frá 1974-1976. Þá var hún kölluð heim til að taka við embætti siðameistara Hvíta hússins í forsetatíð Geralds Ford. Þótt forsetaskipti yrðu virtist það eingöngu hafa góð áhrif á starfsferil frú Temple Black því þegar George W. Bush tók við embætti skipaði hann hana sendiherra í Tékkóslóvakíu. Þar starfaði hún árið 1989 þegar múrinn féll og bandarískir fjölmiðlar leituðu mikið til hennar eftir upplýsingum um framgang mála í Austur-Evrópu.
Shirley Temple Black var einkar jarðbundin kona og hún átti stóran þátt í að opna umræðuna um brjóstakrabbamein í Bandaríkjunum þegar hún greindist sjálf með þann sjúkdóm í byrjun áttunda áratugs síðustu aldar. Hún var einnig öflugur liðsmaður ýmissa góðgerðasamtaka og beitti sér fyrir mannréttindamálum. Charles lést árið 2005 en Shirley lifði mann sinn í níu ár.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
