Nýlega voru fluttir á RÚV þættirnir Vítahringur Margrétar Löf. Þar fór Þóra Tómasdóttir yfir sögu Löf-fjölskyldunnar í aðdraganda þess að Hans Roland Löf lést og dóttir hans var ákærð og dæmd fyrir morð. Hún tók viðtöl við fjölmarga er að málinu komu og meðal annars Margréti sjálfa. Í kjölfarið spannust umræður um hvort tímabært væri að leyfa Margréti að tjá sig um sín mál og hvort almennt væri réttlætanlegt að leyfa morðingjum að tjá sig um glæpi sína.
Almenningur hefur lengi verið heillaður af sönnum glæpum og kvikmyndir, heimildamyndir, podköst, bækur og sjónvarpsþættir eru reglulega gerðir um slík mál og mismunandi hve mikið skáldaleyfi er tekið. Í erlendum þáttum og heimildamyndum er iðulega talað við gerendur. Það er mjög mismunandi hvernig þetta leggst í þá sem áttu hlut að máli. Stundum gleymist að taka tillit til þess að fórnarlömb glæpamannanna áttu sér fjölskyldur og vini og í sumum tilfellum flækist ókunnugt fólk inn í málin og atburðurinn hefur áhrif á líf þeirra upp frá því. Víða erlendis hefur farið fram umræða um hvort setja eigi tjáningu af þessu tagi skorður á einhvern hátt og auðvitað sýnist sitt hverjum þar eins og hér.
Baldur Freyr Einarsson
Útvarpsþættirnir Vítahringur Margrétar Löf voru langt frá því fyrsti vettvangur þess að dæmdur morðingi segði sögu sína eða fengi að tjá sig. Bókin, Úr heljargreipum, eftir Baldur Frey Einarsson er sjálfsævisaga manns sem varð manni að bana. Þar er að finna átakanlegar lýsingar á vanrækslu, ofbeldi og illsku í garð barns í viðkvæmri stöðu. Börn sem vaxa upp við slíkar aðstæður þróa oftar en ekki með sér fíknisjúkdóma og leiðast út á braut ofbeldis og glæpa. Baldur Freyr lýsir sjálfum sér sem mjög brotnum og í raun skemmdum einstakling. Hann hefur þó í dag náð að snúa við blaðinu og sagði sjálfur í viðtölum þegar bókin kom út að hann vonaði að saga hans eigi eftir að hjálpa öðrum í svipuðum sporum og hann stóð sjálfur í á yngri árum.
Bókin og tilvist hennar kom hins vegar illa við móður Magnúsar Freys Sveinbjörnssonar, drengsins sem Baldur Freyr drap og hún kom fram í fjölmiðlum og sagði frá því hve óþægilegt henni þótti að sjá andlit morðingja sonar síns blasa við sér af kápunni hvar sem hún kom í verslun. Að auki sárnaði henni að Baldur greindi ekki rétt frá málavöxtu í málinu ef borin er saman lýsing á atburðarrásinni í hæstaréttardómnum. Eftir að hún lýsti vanlíðan sinni og sárindum sendi Baldur Freyr frá sér yfirlýsingu baðst afsökunar og kvaðst alls ekki vilja firra sig ábyrgð á nokkurn hátt.
Anne Perry skrifar vinsælar sakamálasögur en sjálf er hún morðingi.
Hver er ávinningurinn?
En bók Baldurs Freys hefur einnig vakið jákvæð viðbrögð og margir talið að af henni megi margt læra. Þar sé fjallað um barnaverndarmál á þann hátt að læra megi af en einnig veki hún von um að hægt sé að mæta mönnum skemmdum af ofbeldi og fíkniefnaneyslu og hjálpa þeim til betrunar. Það sé samfélagslega nauðsynlegt að menn fái annað tækifæri og að þeir nái að verða nýtir þjóðfélagsþegnar. Samfélagið byggist á þeim grunni að iðrist menn í einlægni gerða sinna og reyni að bæta fyrir brot sín sé það siðferðileg skylda að taka á móti þeim á ný eins og faðirinn á móti týnda syninum í dæmissögu Bíblíunnar. Hins vegar má spyrja sig hvort til þess þurfi bók eða aðra frásögn.
Og eftir situr spurningin hver ávinningurinn sé af því að morðingjar tjái sig um verknað sinn eða almennt að glæpir séu rifjaðir upp og tíundaðir í fjölmiðlum eða bókum? Vissulega er eðlilegt að fólk sé forvitið um hvað rekur manneskjur til voðaverka. Við höfum einnig þörf fyrir að skilja. En ekki má gleyma að inn í frásagnir af sönnum glæpum fléttast oft saklaust fólk, vitni og aðrir sem voru einhvers staðar í nágrenni við glæpinn. Í sumum tilfellum reynir það mjög á þetta fólk að rifja upp atburði sem höfðu djúp og alvarleg áhrif á það. Þess má í því samhengi geta að bæði þættirnir Sönn íslensk sakamál og Ummerki rifu upp sár hjá ýmsum aðilum þeirra mála sem þar var fjallað um og viðkomandi leituðu leiða til að koma í veg fyrir að þættirinir væru sýndir.
Unglingspilturinn Emett Till var myrtur af hvítum öfgamönnum árið 1955.
Ábatasamur iðnaður
Í Bandaríkjunum eru skrif sannra glæpasagna ábatasamur og afkastamikill iðnaður. Ein frægasta og líklega fyrsta bók þeirrar tegundar var In Cold Blood eftir Truman Capote. Ann Rule hefur skrifað margar bækur þessarar tegundar og er vellauðug. Hennar þekktasta bók er The Stranger Beside Me um raðmorðingjann Ted Bundy. Helter Skelter eftir þá Vincent Bugliosi og Curt Gentry fjallar um morð Manson-klíkunnar á Sharon Tate og The Blood of Emett Till eftir Timothy B. Tyson segir frá viðbjóðslegu morði hvítra karlmanna á svörtum unglingspilti í Missisippi í Bandaríkjunum á sjötta áratug síðustu aldar. Morðið á Emmett Till er almennt talið hafa ýtt mannréttindahreyfingu svartra þar í landi úr vör og kvikmyndin Till frá árinu 2023 fjallaði um baráttu móður hans, Mamie Till, fyrir að morðingjar sonar hennar yrðu dregnir fyrir dóm.
Og þótt hingað til hafi hún ekki skrifað um eigin glæp er Anne Perry, þekktur höfundur sakamálasagna, morðingi. Fimmtán ára tók hún þátt í að drepa móður vinkonu sinnar og saga þeirra er sögð í kvikmyndinni Heavenly Creatures. Anne var yngri en vinkonan en samband þeirra var flókið og þær mjög háðar hvor annarri og höfðu skapað sér ímyndaðan heim þar sem þær réðu ríkjum. Þær voru ákaflega hræddar við að verða aðskildar þegar glæpurinn var framinn. Eftir að Juliet Hulme var látin laus úr fangelsi skipti hún um nafn og kallaði sig Anne Perry. Hún er líklega þekktust fyrir bækur sínar um hinn sérstæða Inspector William Monk en sjónvarpsþættir hafa verið gerðir eftir þeim bókum. Eftir að blaðamenn gerðu opinbert hver hún var í raun og veru hefur hún nokkrum sinnum komið fram í viðtalsþáttum og rætt hlutdeild sína í morðinu. Hún hefur sagt að móðir Pauline, vinkonu hennar, hafi beitt hana ofbeldi og ofríki.
Er munur á fræðum og frásögn?
Margar bóka um sanna glæpi eru sagnfræðilegs eðlis og gera tilraun til að setja morðin í samhengi við tíðaranda og aðstæður í samfélaginu þar sem það á sér stað. Öðru máli gegnir kannski um það þegar morðingjarnir sjálfir taka sér penna í hönd og segja frá lífshlaupi sínu en nokkrir bandarískir raðmorðingjar hafa gert það. Þeir eiga það sameiginlegt að vera yfir meðalgreind og fullkommlega samviskulausir. Bækur þeirra hafa skilað útgefendum umtalsverðum upphæðum. Höfundarnir fá ekki laun því samkvæmt bandarískum lögum er morðingjum meinað að hafa hagnað af glæpum sínum. Svipað ákvæði er í íslenskum hegningarlögum þótt ekki sé tiltekið að það eigi við morð eingöngu heldur almennt um alla glæpi. Um tíma var mikið um það rætt vestan hafs að banna útgáfu slíkra bóka en ekki varð úr að blátt bann við útgáfu væri sett aðallega vegna þess að flestir útgefendur hafna slíkum bókum af siðferðisástæðum.
Meðal raðmorðingja sem hafa skrifað sögu sína eru; Gerard John Schaefer sem var dæmdur fyrir tvö morð og segist hafa drepið yfir áttatíu konur. John Wayne Gacy sem skrifaði sögu sína með aðstoð Shane Bugbee og Donald Gaskins sem naut aðstoðar Wilton Earle. Svo eru þeir sem skrifa um morðingja vegna starfs síns. Þeirra á meðal er David Wilson en bók hans, My Life with Murderers, hefur hlotið metsölu víða. Hann er prófessor í afbrotafræði og hefur stúderað ofbeldismenn alla sína starfsævi. Í bókinni leitast hann við að skýra út og leita orsaka þess að menn beita ofbeldi. Um árabil var hann forstöðumaður eins af stærstu fangelsum Bretlands og til þess að skilja eðli ofbeldismanna lagði hann sig fram um að ræða við og rannsaka suma af verstu ofbeldismönnum í breskum fangelsum.
En er munur á hvort fjallað er um mál af þessum toga með augum fræðimannsins sem rýnir í staðreyndir og reynir að túlka þær í samhengi við annað eða þar sem frásagnargleði annað hvort morðingjans eða rithöfundar ræður? Óhjákvæmilega er í báðum tilfellum getið í eyðurnar og reynt að fylla upp í götin. Fyrir fjórum árum kom út bók Þórunnar Jörlu Valdimarsdóttur, Bærinn brennur. Þar fer hún ofan í heimildir um morðið á Natani Ketilssyni á Illugastöðum á Vatnsnesi 14. mars árið 1828. Það mál hefur lengi verið uppspretta margvíslegra getgáta. Kvennamál Natans hafa verið mönnum hugleikin, einkum samband hans við Skáld-Rósu. Á honum hefur legið það orð að hann hafi verið ofbeldismaður og nauðgari, grimmdarseggur og harður húsbóndi og svo fylginn sér í viðskiptum að hann hafi neitað mönnum um lækningu nema aleiga þeirra hafi komið þar á móti.
Allir hafa sjónarhorn
Þórunn Jarla sagðist í viðtölum um bókina styðjast fyrst og fremst við staðreyndir, yfirheyrslur og skýrslur Björns Blöndals sýslumanns fremur en seinna tíma frásagnir annálaritara. Í bók hennar birtist annar veruleiki en rómantískar ástir, svik og afbrýðisemi. Þarna er fátækt, græðgi og siðleysi alls ráðandi. Þórunn leitast við að leiða fram í dagsljósið fordóma og viðhorf þeirra sem um þetta hafa ritað allt frá sýslumanni til Hönnuh Kent sem skrifaði bókina Náðarstund um Agnesi. En staðreyndin er sú að allir hafa sjónarhorn, líka hún sem sagnfræðingur og bókaritari um ævi forföður látins manns hennar. Blöndal sýslumaður hefur líka fyrirfram gefnar hugmyndir um konuna Agnesi sem leidd er fyrir hann og unglinginn Friðrik, Þorbjörgu móður hans og Sigríði Guðmundsdóttur unglingsstúlkuna sem Natan gerði að bústýru sinni.
Tjáningarfrelsið er talið einn helgasti réttur hvers manns og í lýðræðisríkjum eru menn ákaflega tregir til að setja því skorður eða taka það af mönnum. Þó gerðu Norðmenn það í tilfelli Anders Behring Breivik, fjöldamorðingjans sem drap tuttugu og tvær manneskjur 22. júlí árið 2011. Fjölmiðlum var bannaður aðgangur að réttarsalnum í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að réttlætingarræður og málflutningur Anders Behring Breivik er gekk út á að verja gerðir hans í nafni stríðs gegn vinstri öflum sem væru að eyðileggja norskt samfélag bærust út og fengju þá athygli sem hann sóttist eftir. Hið sama var uppi á teningnum þegar hann hóf greinaskrif og samræður við ýmis hægri öfgasamtök í Evrópu úr fangelsinu þá tóku norsk stjórnvöld af honum tölvur, pappír og póstþjónustu. Rökin voru þau að hatursorðræða hans væri beinlínis hættuleg og að hann hefði fyrirgert rétti sínum til að tjá sig um glæpi sína.
En það eru ekki bara norsk stjórnvöld sem setja hatursorðræðu skorður og gera sitt besta til að koma í veg fyrir að hægt sé að halda uppi hættulegum áróðri gegn minnihlutahópum eða öðrum í samfélaginu og æsa upp hatur í þeim tilgangi að magna upp og valda ofbeldi. Þar eru hagsmunir heildarinnar taldir vega þyngra en hagsmunir einstaklinga. Slíkt þykir flestum eðlilegt og löggjöf af þessu tagi á rætur í reynslunni af hinni mjög svo afkasta- og áhrifamiklu áróðursvél nasista sem leiddi til morða á sex milljónum gyðinga og talið er að minnsta kosti fimmtíu þúsund hommar hafi verið drepnir og enginn veit í raun hve margir fatlaðir einstaklingar voru drepnir til að hreinsa hið aríska kyn af ýmmsum göllum.
Allir eiga sína sögu
Hatursorðræða hefur hins vegar lítið með það að gera að menn tjái sig um eigin ævi, lýsi atburðum og skýri hvers vegna þeir tóku tilteknar ákvarðanir og hvað gerði þá að þeim mönnum sem þeir eru. Á hverju ári koma út margar slíkar bækur, lengi voru þær kallaðar sjálfsævisögur en í seinni tíð hefur hugtakið skáldævisaga fengið meira rúm, enda vita menn nú að minningar eru brigðular og ekki alltaf víst að okkar hugmyndir um tiltekna atburði séu nákvæmlega eins og þeir gengu fyrir sig. Í mörgum slíkum er greint frá erfiðum hlutum, ofbeldi, andlegum erfiðleikum, útskúfun og einmanaleika. Slíkar sögur eru ávallt umdeildar og þeir sem um er fjallað misósáttir. Spurningin stendur því enn, er hægt að setja einum mörk sem ekki eiga við annan? Er hægt að flokka ofbeldisglæpi á þann hátt að segja megi frá einni tegund slíkra glæpa, til dæmis nauðgun en ekki annarri þ.e. morði? Hver og einn verður að meta út frá eigin brjósti en líklega geta flestir verið sammála um að morðingjar ættu aldrei að geta hagnast af glæp sínum.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
