Er það óbrigðult náttúrulögmál að foreldrar elski börnin sín? Við viljum trúa að svo sé og eigum erfitt með að kyngja því þegar eitthvað kemur fyrir sem bendir til annars. Þessi spurning er meðal þess sem Doris Lessing veltir upp í bókinni, Fimmta barnið. Sjálf sagði hún í viðtali að hún hafi beinlínis hatað að skrifa þessa sögu og að hún hafi verið óskaplega fegin þegar hún setti lokapunktinn við hana.
Bókin er feykivel skrifuð og heldur lesandanum föngnum þótt hann langi helst stundum að kasta henni frá sér. Fimmta barnið var þrítugasta og fimmta skáldsaga höfundar og kom fyrst út árið 1988. Sögusviðið er úthverfi borgar í Bretlandi á árunum 1960-1980. Aðalpersónurnar eru Harriet og David Lovatt, indæl hjón og góðir foreldrar fjögurra barna. Þegar Harriet verður óvænt ófrísk að fimmta barninu eiga þau ekki von á öðru en að það verði jafn yndislegt og eldri systkini þess. Ben reynist hins vegar andstyggilegur í alla staði.
Hann er stór, ófríður, fyrirferðarmikill, krefjandi og ofbeldisfullur. Hvað er hægt að gera fyrir svoleiðis barn? Er fjölskyldan fær um að breyta honum, elska hann? Við þeim spurningum fáum við svar þegar sögunni vindur fram en óhjákvæmilegt er líka að velta fyrir sér hvers vegna Ben er eins og hann er. Eru sum börn virkilega fædd vond eða erum við sem einstaklingar og samfélag einfaldlega ófær um að taka á móti og skilja fatlanir eins og þær sem Ben býr við? Og hvað með móðurina? Sigrar móðurástin allt eða er mögulegt að jafnvel móðir geti ekki elskað sum börn?
Um hvað er sagan?
Þegar bókin kom út voru flestir gagnrýnendur yfir sig hrifnir enda er hún skrifuð af fádæma listfengi. Sumir þeirra töldu að með því að skapa persónu eins og Ben væri Doris að sýna fram á hve veikburða fótum okkar vestrænu samfélög stæðu í raun. Við hefðum skapað okkur velmegun og betri tilveru en forverum okkar hefði nokkru sinni getað dreymt um en það þarf ekki nema einn öðruvísi einstakling til að við brotnum í þúsund mola. Sjálf hafnaði Doris þessari túlkun. Hún kvaðst aðeins hafa verið að skrifa ímyndaða sögu af ímyndaðri fjölskyldu og hélt áfram og sagði: „Okkur líkar ekki við flókna hluti sem hugsanlega er engin lausn til á og það er engin lausn á vandamálinu í þessari bók; það er engin ein rétt leið til að bregðast við og hegða sér. Kannski kemst fólk í uppnám þegar það heyrir það. Ég held að okkur finnist óþægilegt að vera komin í klemmu. Við höldum að við getum leyst allt en það getum við ekki alltaf.“
En þótt Doris Lessing hafi eingöngu verið að skrifa ímyndaða sögu af ímyndaðri fjölskyldu er þessi bók svo mögnuð að hún situr, ekki bara í huganum, heldur líkamanum lengi eftir að hún hefur verið lesin. Þetta er í raun hryllingssaga en svo raunveruleg, svo trúverðug að það er ekki hægt að hrista af sér óhugnaðinn með því að kíma í barminn og segja við sjálfan sig: „Það eru engar ófreskjur til.“ Atburðir síðustu ára hafa einnig opnað nýja vinkla til að túlka söguna þótt höfundur hafi hafnað því að hægt væri að yfirfæra hana á samfélagið. En í sama viðtali og vitnað er í hér að ofan játaði höfundur að hafa alltaf haft tilfinningu fyrir því hversu auðveldlega hlutir geti horfið.
„Það er sú tilfinning að hörmungar geti riðið yfir. Ég veit hvaðan hún kemur – úr uppeldi mínu. Þetta helv… fyrri heimsstyrjöldin, sem mótaði alla æsku mína, vegna þess að hún hafði svo djúpstæð áhrif á föður minn. Þessu helv… stríði var troðið niður í kok á mér dag og nótt, og svo kom seinni heimsstyrjöldin, sem þau töluðu stöðugt um. Maður kemst aldrei undan svona uppeldi. Og þegar allt kemur til alls, þá er þetta satt. Þessi stríð brutust út og eyðilögðu falleg heimili þar sem bjuggu ástúðleg börn.“
Barátta fatlaðs fólks fyrir réttindum sínum og því að samfélagið aðlagist þörfum þeirra fremur en öfugt opna líka nýja sýn á aðstæður Bens. Neyðir meðvitaða lesendur til að horfa öðrum augum á það hvernig honum er lýst og hvernig honum er mætt.
Doris Lessing var auðvitað meðal bestu rithöfunda okkar tíma en hún hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 2007. Doris fæddist í Kermanshah í Íran 22. október árið 1919. Foreldrar hennar voru bresk og faðir hennar, Alfred Tayler, starfaði hjá The Imperial Bank of Persia. Hann missti fótlegg í fyrri heimstyrjöldinni og hitti móður hennar, Emily Maude á sjúkrahúsinu þar sem hann lá meðan hann var að jafna sig en hún var hjúkrunarkona. Þau fluttu saman til Persíu þegar Alfred bauðst starf þar. Síðar átti fjölskyldan eftir að flytja til Suður-Ródesíu sem nú heitir Zimbabwe en þar bjó Doris til þrítugs þegar hún fluttist til Englands. Fyrstu skáldsögur hennar gerast þar en Grasið syngur var hennar fyrsta bók. Doris Lessing lést 17. nóvember árið 2013.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
