Þórhildur Ólafsdóttir rithöfundur og þýðandi, ólst upp á Syðri-Ánastöðum, sveitabæ á Vatnsnesi við Húnaflóa. Hún hleypti heimdraganum ung, var eins og aðrir sveitakrakkar send í heimavistarskóla og hélt svo til framhaldsnáms, fyrst í Menntaskólanum í Hamrahlíð og síðan til Orléans í Frakklandi þar sem hún lauk prófi í frönskum bókmenntum og málvísindum. Hún átti fjölbreyttan starfsferil, kenndi frönsku í Háskóla Íslands en var svo ráðin af Evrópuráðinu og treyst fyrir margvíslegum störfum á vegum þess sem öll tengdust menntun, menningu, æskulýðsmálum og mannréttindum. Hún er nú búsett í Strasbourg í Frakklandi og það lá beinast við að spyrja hana fyrst hvers vegna hún hafi sest þar að?
Útsýnið frá Syðri-Ánastöðum þar sem Þórhildur ólst upp.
„Vegna vinnu minnar,“ segir Þórhildur. „Í janúar 1988 byrjaði ég að vinna í Evrópuráðinu og vann þar næstu 25 árin sem embættismaður. Allar deildir Evrópuráðsins eru í Strasbourg og hafa verið síðan 1949 þegar það var stofnað. Mannréttindadómstóllinn er hluti af Evrópuráðinu, það eru margir sem ekki vita það á Íslandi held ég þótt flestir viti af dómstólnum
Ég er oft spurð að því hvort ég hafi unnið fyrir Ísland í Evrópuráðinu, hvort ég hafi verið skipuð af íslenskum stjórnvöldum. En það var alls ekki svo. Ég gekkst undir samkeppnispróf sem var skipulagt af Evrópuráðinu og var valin úr hópi Íslendinga sem gengust undir prófið. Fólk sem þar vinnur kemur frá öllum aðildarlöndum. Í þessi 25 ár vann ég í ýmsum deildum Evrópuráðsins, fyrst í menningarminjadeild, síðan fyrir sveitarstjórnarþingið, svo var ég í ellefu ár yfirmaður deildar sem fékkst við jafnrétti milli kvenna og karla. Það var mjög krefjandi starf. Við byrjuðum meðal annars á að undirbúa samningana gegn mansali til kynlífsþrælkunar og ofbeldi gegn konum, sem báðir eru nú í fullu gildi og flest aðildarlönd hafa staðfest.
Að lokum varð ég yfirmaður mennta- og æskulýðsmála, sem var líka mjög viðamikið og erfitt starf og var í því þar til ég fór á eftirlaun.“
Gamli bærinn í Antalya.
Þekkir margar fagrar borgir
Þórhildur og eiginmaður hennar, Necmi.
Strasbourg þykir með fegurstu borgum Evrópu, er það rétt mat að þínu áliti?
„Hverjum þykir sinn fugl fagur, var sagt í gamla daga. Mér finnst Strasbourg ákaflega falleg borg, en það eru margar aðrar borgir í Evrópu fallegar og þetta er fyrst og fremst smekksatriði og svo hvernig manni líður á staðnum. Mér finnast til dæmis margar ítalskar borgir alveg ótrúlega fallegar, algerir gimsteinar. Það sem er sérstakt við Strasbourg er þessi skemmtilega blanda af franskri og þýskri menningu, til dæmis í byggingarlist. Eyjan sem gamli bærinn er byggður á er nú alfriðuð undir vernd UNESCO, í kring um þessa eyju renna ár og síki. Það eina sem ég get sett út á er að mér finnst borgin of langt frá sjó! Strasbourg er í fallega Elsass héraðinu sem hefur verið til skiptis undir stjórn Þjóðverja og Frakka í gegn um aldirnar en hefur verið hluti af Frakklandi síðan 1918 utan nokkurra ára í síðari heimstyrjöldinni.
Ég hef líka búið í Orléans, það var þegar ég var í háskólanámi á áttunda áratugnum. Það er allt öðruvísi borg, mun meira af nýbyggingum. Hún varð sérlega illa úti í síðari heimsstyrjöldinni, bæði Þjóðverjar og Bandamenn hentu á hana sprengjum í stríðslok og eyðilögðu gamla miðbæinn að mestu; sum húsin voru endurbyggð. Mér fannst gott að búa í Orléans, það tók klukkutíma að komast til Parísar í lest og svo er borgin umkringd einstaklega fallegu skóglendi þar sem gott er að fara í gönguferðir. Og ekki svo langt út að Atlantshafinu, við fórum oft þangað á sumrin.“
Langaði að skrifa frá barnæsku
Þórhildur er með doktorspróf í málvísindum og bókmenntum svo kannski var ekki nema tímaspursmál að hún færi að vinna við skriftir. Hún hefur þýtt skáldsöguna Memed mjói eftir Yashar Kemal úr tyrknesku, margar bækur Nóbelsverðlaunahafans Annie Ernaux og smásögur þýddar úr tyrknesku og frönsku í tímaritum, t.d. eftir J.M.G. Le Clézio og Yashar Kemal. Eftir hana sjálfa hafa einnig birst ljóð og smásögur en auk þess hefur hún sent frá eina ljóðabók, tvær skáldsögur og eina minningabók.
Hvað er það sem heillar þig við skriftir, er það vinnan með tungumálið, tækifærið til að skapa eigin heim eða eitthvað allt annað?
„Ég held að mig hafi alltaf langað til að skrifa síðan ég var lítil stelpa, á þeim aldri orti ég rímuð ljóð. Svo byrjaði ég fyrir alvöru að skrifa þegar ég fór á eftirlaun, hafði aldrei tíma til þess meðan ég var í fullri vinnu,“ segir hún. „Það sem heillar mig fyrst og fremst er að fást við íslenskuna, vera inni í móðurmálinu, finna orðin umlykja mig og koma til mín. Ég hef búið erlendis síðan ég var tvítug fyrir utan sex ár þegar ég var kennari við Háskóla Íslands. Móðurmálið tengir mig við upprunann sem er svo mikilvægur. Maður mótast svo sterkt í barnæsku og það gerist á móðurmálinu. Ég hef líka gaman af því að skapa söguheima, til dæmis hafði ég gaman af því að búa til heiminn sem lýst er í Framtíðin á ferðinni og persónurnar Lovísu og Hüseyin sem elskast en eru bæði með innbyggða fordóma. Í kring um þau er svo hinn ósjálfráði rasismi sem vill ekki að þau séu saman, hræðsla annarra við það sem er þeim ókunnugt.“
Þú hefur einnig unnið við þýðingar og meðal annars þýtt bækur nóbelsverðlaunahafans Annie Ernaux. Hvernig kynntist þú verkum hennar og hvað dregur þig að sögum hennar?
„Annie Ernaux fór að gefa út bækur í lok áttunda áratugsins, þá var ég háskólanemi í Frakklandi og las skáldsögu eftir hana sem heitir Frosna konan (La femme gelée, 1981) og eftir það hef ég alltaf fylgst með henni. Í H.Í. kenndi ég svo námskeið í frönskum nútímabókmenntum á 9. áratugnum og þar lét ég nemendur lesa Staðinn (La Place, 1984) eftir hana, sú bók var þá nýkomin út og hafði verið verðlaunuð. Þegar svo bókin Kona (Une femme) kom út 1987 langaði mig strax til að þýða hana og gerði það meðfram vinnunni, vaknaði eldsnemma á morgnana til þess. En á Íslandi vildi engin útgáfa taka við bókinni þá, Ernaux var ekki nógu vel þekkt á þeim tíma. Eftir að hún fékk Nóbelinn fór ég með þýðinguna til Uglu útgáfu sem var með útgáfuréttinn á verkum hennar. Mér fannst alltaf bókin Kona tala beint til mín, hún var hreinskilin og beinskeytt og það á við um langflestar bækur Annie Ernaux. Hún hefur sem rithöfundur haft mikil áhrif á yngri höfunda í Frakklandi og er mikið lesin og rædd í skólum. Ég hef sennilega líka dregist að sögum hennar vegna þess að ég er „stéttskiptingur“ eins og hún.“
Antalya-flóinn
Á heima á þremur stöðum
Sögupersónur í skáldsögum þínum tveimur eru ýmist haldnar útþrá eða heimþrá. Eru það tilfinningar sem þú kannast við eftir langa búsetu erlendis?
„Ég man að amma mín talaði um Vestur-Íslendinga sem fólk sem langaði alltaf til Íslands en þegar það var komið þangað vildi það fljótlega fara aftur heim til Kanada. Ég er líklega svolítið þannig. Mig langar alltaf til Íslands og finnst gott að koma þangað, þar eru rætur mínar. En ég á fyrst og fremst heima í Strasbourg og að vissu leyti líka í Antalya sem er dásamlega falleg borg við Miðjarðarhafið í Tyrklandi. Maðurinn minn, Necmi, er ættaður þaðan og við höfum oftast dvalið þar í einhverja mánuði að hausti og vori eftir að ég hætti að vinna.. En nú orðið ferðumst við lítið, enda er hann með veikina hræðilegu, Lewy Body sem er einhvers konar blanda af Alzheimer og Parkinson. Hann var greindur fyrir þremur árum og það hefur breytt ýmsu. Ég held að það að hugsa um hann sé erfiðasta hlutverk sem ég hef tekist á við á ævinni enda ekki lengur ung.“
Það er sannarlega erfitt hlutskipti að vera í umönnunarhlutverki gagnvart maka sínum þótt flestir takist á við það af kostgæfni og trúmennsku. Kærleikurinn í löngum samböndum hjálpar. Sú staðreynd að maðurinn þinn er af tyrknesku bergi brotinn gefur þér því innsýn í það efni sem þú tekst á við í Framtíðin á ferðinni. Bókin fjallar líka um unga íslenska konu í frönskunámi í París á áttunda áratugnum. Það mætti kalla hana hippastelpu.
Frá Strasbourg hér á Þórhildur heima en hún kallar einnig Ísland og Antalya í Tyrklandi heima.
Manst þú sjálf þessa tíma, hugsjónirnar og löngun unga fólksins til að breyta og bæta heiminn?
„Hvort ég man! Það var gaman að vera ungur á 8. áratug síðustu aldar því það voru svo miklir möguleikar, ekkert atvinnuleysi til dæmis sem varð svo mikið í Evrópu strax á 9. áratugnum. Barátta unga fólksins gegn Víetnam stríðinu er mér mjög minnisstæð og hversu okkur fannst valdaránið í Síle árið 1973 skelfilegt. Bandaríkin voru að festa sig í sessi sem heimsyfirráðaríki, þetta voru tímar kalda stríðsins milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna. En unga fólkið vildi fyrst og fremst „peace and love“ eins og frægt er.
Íslendingar voru ekki almennt farnir að ferðast að nokkru marki út í heim á þessum tíma, og voru dálítið „heimóttarlegir“, uppfullir af klisjum og töluverðum þjóðernisrembingi sem settur var fram í skólabókum í sagnfræði á mjög skýran hátt. Lovísa, aðalpersóna í bókinni Framtíðin á ferðinni, hugsar mikið í klisjum og heldur að allt sé best á Íslandi. Þegar hún kemur til Parísar og kynnist sýrlenska stráknum opnast nýir heimar fyrir henni og hún lærir að skilja að ekkert er einfalt.“
Syðri-Ánastaðir
Fékk hollt veganesti frá Vatnsnesi
Í minningabókinni, Með minnið á heilanum, skynjar lesandinn kærleikann milli fólksins á bænum, umhyggjuna fyrir dýrunum og ástina á náttúrunni. Þar er einnig að finna mjög áhugaverða heimild um lífshætti og búskaparlag á Íslandi fyrri áratuga. Ástin í ýmsum myndum er því meðal viðfangsefna bóka þinna þar á meðal ást milli tveggja einstaklinga frá ólíkum menningarheimum, ástin á heimalandinu og kærleikur milli barna og uppalenda.
Hvers vegna er það þema þér hugleikið?
„Ég veit ekki hvort ástin er aðal viðfangsefni bókanna minna. Auðvitað er Framtíðin á ferðinni ástarsaga – mig hafði alltaf langað til að skrifa ástarsögu – en ég vona að lesendur skilji að bókin er svo mikið meira en það. Þegar ég byrjaði að skrifa hana fyrir þremur árum þá langaði mig fyrst og fremst til að skrifa bók gegn kynþáttahatri. Gegn fáfræði og sleggjudómum af öllu tagi, gegn því að skipa fólki í flokka, leyfa sumum að forsmá aðra og kenna þeim um allt sem aflaga fer. Slík afstaða getur gengið svo langt að heilu þjóðirnar eru drepnar eins og við sjáum svo vel, einu sinni enn, á okkar tímum, á Gasa. Ég veit ekki um neitt sem mér finnst hryllilegra. Mér fannst að ástarsaga gæti vel verið góð umgjörð um þessi efni.
Í hinum bókunum mínum, ljóðabókinni Brot úr spegilflísum, skáldsögunni Efndir og bernskuminningunum Með minnið á heilanum skín sennilega í gegn hversu mjög mér þykir vænt um staðinn þar sem ég ólst upp – húsið, fjöruna, fjallið, túnið, þúfurnar – og um fólkið sem ól mig upp og kenndi mér svo margt og nú hvílir í kirkjugörðum. Það er ást eða kærleikur sem mun búa með mér alveg til enda, mér finnst ennþá ég vera hluti af þeim stað, samofin náttúrunni þar.“
Ertu með fleiri bækur í smíðum?
„Satt að segja veit ég það ekki. Ég skrifa alltaf eitthvað smávegis á hverjum degi, snemma á morgnana. Fyrstu árin eftir að ég hætti að vinna skrifaði ég mjög mikið, bæði ljóð og laust mál og upp úr því hef ég unnið þessar bækur sem út hafa komið. Það sem ég er að fást við núna verður ef til vill að bók eftir nokkur ár, hver veit,“ segir hún að lokum og mjög sennilegt að svo verði því bækur hafa verið Þórhildi hugleiknar frá barnæsku. Þær opnuðu henni sýn út í heim og inn í aðra heima í sveitinni þar sem hún ólst upp og hafa á fullorðins árum skapað henni afþreyingu og upplyftingu.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
