Fyrir nokkrum árum fór undirrituð í ferð til Noregs þar sem megintilgangurinn var að ganga á fjöll. Fyrsta daginn var gengið á Gaustatoppinn, hæsta fjall Þelamerkur. Þegar við komum niður eftir að hafa fetað stórgrýttan stíginn var komið við í smábænum Rjukan. Þar fórum við inn í ísbúð og ég keypti mér ís í vöfflu. Ég fékk í hendur nýbakaða vöfflu fyllta rjómaís og þvílíkt sælgæti.
Hér var ekki á ferð belgísk vaffla heldur klassísk íslensk felld ofan í pappamál. Hún vel bökuð og stökk sem skapaði fullkomið mótvægi við þykkan flauelsmjúkan ísinn. Það sem eftir var ferðar talaði ég ekki um annað en þennan ís og hið sama gilti eftir að heim kom. Vinir og ættingjar hafa hnussað í hvert sinn sem ég byrja lofræður um ísinn og bent á að líklega hafi hann einfaldlega smakkast svona vegna þess að við komum sveitt og þreytt af fjallinu. Í minningunni er ilmurinn af vöfflunni einstaklega sætur og ég finn hvernig brakandi stökk vafflan með mjúka miðju blandast köldum ísnum. Þessi hápunktur Noregsferðarinnar varð hins vegar til þess að ég fór að velta fyrir mér samspili matar og minninga.
Ég komst fljótt að því að minnið er sérstök rannsóknargrein innan sálfræði og vel þekkt hversu auðveldlega má vekja minningar með bragði, lykt og áferð matar. Líklega þekkja það flestir að þegar smakkað er á rétti sem ekki hefur verið smakkaður lengi flæða oft fram minningar úr æsku eða frá þeim tíma þegar hann var síðast borðaður.
Rætur í ákveðnum heilastöðvum
Í báðum heilahvelum eru stöðvar sem kallast hippocampus. Þær leika lykilhlutverk í minninu og eru sérstaklega mikilvægar þegar kemur að því að mynda langtímaminningar. Þar geymum við lýsandi minningar sem við getum kallað fram í höfðinu og yljað okkur við þegar á þarf að halda. Þær eru í raun skjalasafn okkar og sjálfsævisaga. Hippocampus er einnig stöðin sem heldur utan um rýmissminni en sennilega hefur hún fyrst og fremst það hlutverk hjá dýrum þar sem þau nota ekki tungumál. Að auki tengjast hippocampus-stöðvarnar þeim hlutum heilans sem eru mikilvægir fyrir tilfinningar og lykt nánum böndum. Þetta kann að skýra hvers vegna ákveðnar tilfinningar kvikna svo auðveldlega þegar við finnum lykt og við skynjum þær oft áður en minningin um atvikið brýst fram í meðvitundina. Allt þetta gerir það að verkum að matarminningar eru óvenjulega lifandi og margbrotnar.
Einstakur rjómi
Mér fannst upplýsingarnar um hippocampusana ákaflega spennandi og var óspör á að segja frá þessari uppgötvun og það stóð ekki á viðbrögðunum. Matarminningar streymdu fram hjá öllum áheyrendum mínum. Systir mín minntist heimsóknar til ömmusystur okkar sem bjó á bóndabæ í Vopnafirði.
„Rúna frænka steikti handa okkur vöfflur og mér fannst rjóminn eitthvað tortryggilegur. Hann var þykkur eins og skyr og ólystilugur. En þvílík uppgötvun þegar hann var kominn í munninn. Hann var bragðmikill og dásamlegur. Hreinlega bráðnaði upp í manni. Ég sem er svo mikil rjómakona naut þessa í botn.”
Síðar fengu við að vita að Rúna frænka hafði ekki átt rjóma í ísskápnum og því farið út í fjós og fleytt rjómann ofan af mjólkinni frá morgunmjöltunum. Vinkona mín átti hins vegar minningu um kjúkling.
„Ég var í Edinborg í fyrsta sinn og duttum inn á lítinn veitingastað sem lét ekki mikið yfir sér. Ég pantaði Kiev-kjúkling og bjóst satt að segja ekki við miklu. Þessi einfaldi réttur var hins vegar einstakt lostæti. Hann samanstendur af útflöttum kjúklingabringum sem fyrst er velt upp úr köldu hvítlaukssmjöri með kryddjurtum og síðan brauðmylsnu. Þetta er steikt á pönnu og að þessu sinni hafði kokkurinn fyllt bringurnar með sveppum og hrísgrjónum og sett yfir einstaklega ljúffenga sósu.
En fyllingin gerði ekki gæfumuninn heldur var kjötið safaríkt og brauðmylsnuhúðin stökk og gómsæt. Ég hef oft pantað þennan rétt á veitingastöðum síðan en aldrei fengið neitt í líkingu við Edinborgarkjúklinginn. Maðurinn minn hefur enga trú á að kjúklingurinn hafi raunverulega verið svona góður en ég veit betur. Í hvert sinn sem ég kem til Edinborgar leita ég að veitingastaðnum í von um að matseðillinn hafi ekkert breyst. Því miður hefur mér aldrei tekist að finna hann svo ég á enn eftir að sannreyna hvort minningin sé rétt.”
Eplalyktin kom með jólin
Roskin kona hefur enn ekki fundið jólaeplin frá því á árum áður. Hún segir:
„Pabbi keypti ævinlega kassa af eplum fyrir jólin. Við fengum aldrei epli á öðrum árstíma og ég man enn lyktina sem lagði um húsið þegar hann opnaði kassann. Í dag eru epli lyktarlaus. Mér finnst líka eitthvað vanta á dimmrauða litinn sem var svo heillandi og engin epli núorðið eru jafnsafarík og góð og þau.”
Jafn ljúfsárar og matarminningar oftast eru getur verið varhugavert að treysta þeim. Hugsanlegt er að minningin litist smátt og smátt sterkari litum því oftar sem við köllum hana fram og þótt við smökkum nákvæmlega sama rétt framreiddan á sama hátt er ekki alveg víst að bragðið sé nákvæmlega eins og við munum það. Stundum er líka bragðið sem þú venst ekki alveg það rétta eins og sést best af sögunni um manninn og grautinn.
Í þá daga þegar grjónagrautur var algengur hádegisverður á íslenskum heimilum var maður nokkur vanur að kvarta látlaust við konuna sína yfir því að hún gæti ekki soðið graut eins og mamma gerði. Konunni leiddist þetta og lagði sig alla fram við grautargerðina en aldrei náðist rétta bragðið. Dag nokkurn fór hún í símann meðan grauturinn sauð á hellunni og gleymdi sér aðeins. Þegar maðurinn kom heim var hún eyðilögð og sagði:
„Nú er ég hrædd um að þér líki ekki grauturinn. Hann brann við hjá mér og er sangur.”
Það hnussaði í manninum en þar sem ekki tíðkaðist að henda mat fékk hann sér engu að síður grautarslettu í skál. Fyrsta skeiðin var varla farin upp í munninn þegar hann ljómaði allur og hrópaði: „Loksins er grauturinn eins og hjá mömmu.”
Vondar minningar, góður matur
Flestir tala oftar um góðar matarupplifanir en þess eru líka dæmi að fólk geti ekki borðað ákveðnar matartegundir vegna þess að þær eru of tengdar andstyggilegri minningu. Ef viðkomandi hefur til dæmis veikst hastarlega rétt fyrir eða eftir máltíð. Þess eru líka dæmi að fólk verði vitni af einhverju hræðilegu meðan það er að borða og upp frá því verði maturinn sem var á borðum ógeðfelldur.
Til dæmis má nefna að maður nokkur átti bágt með að þola lax lengi eftir að hafa fengið þær fréttir gegnum síma að faðir hans væri látinn einmitt þegar hann var að borða þennan holla fisk. Fiskbein sem festist í hálsi móður kunningjakonu varð þess svo valdandi að hún leggur ekki í að borða neinar afurðir hafsins. Og þannig mætti lengi telja. Hugsanlega er þetta er einmitt það sem gerir matreiðslumönnum erfitt fyrir. Þeir bera á borð kræsingar en gestirnir eru misjafnlega fyrirkallaðir og hafa mismunandi væntingar til matarins. Eitthvað getur svo að auki gerst í miðri máltíð sem eyðileggur allt saman. Ofboðslega hljóta þeir kokkar því að vera færir sem rata í erlendu stórblöðin fyrir að hafa framreitt eftirminnilegustu máltíð ársins.
Fæða sem bætir minnið
Hvort sem þú átt fleiri góðar minningar um mat eða slæmar er gott til þess að vita að matur getur bætt minni. Te, ávextir, rósmarín, ginseng, hunang, fiskur og hnetur eru meðal þeirra matartegunda sem skapað geta fílsminni í flestum meðaljónum. Það má líka benda á að eftirréttir með sínu mikla kolvetnainnihaldi eru líklegir til að skapa heilanum fóður og þar með örva minnið. En ef þú hefur valið að drekka til að gleyma má benda á að áfengi slævir vissulega minnið. Hvað sem því líður er óumdeilt að gómsætur matur í góðum félagsskap gleður alla menn og slík kvöldstund er líkleg til að verða að langtímaminningu. Mér finnst líka alltaf vert að hafa í huga orð bandaríska dálkahöfundarins, Ermu Bombeck, en hún sagði: „Gríptu gæsina þegar hún gefst. Minnumst allra kvennanna á Titanic sem afþökkuðu desert af eftirréttavagninum.“
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
