Sú hefð að minnast látinna ástvina á síðum Morgunblaðsins er ákaflega sérstök. Erlendis tíðkast ekki að skrifa á þennan hátt um aðra en þekkta einstaklinga. Þannig byrjuðu reyndar minningagreinaskrif á Íslandi en þróuðust fljótlega út í að einstaklingar fengu birtar greinar um fólk sem hafði skipt það máli eða þeir töldu merkisfólk. Í fyrstu voru slíkar greinar í mörgum miðlum en undanfarin ár er það eingöngu Morgunblaðið sem birtir minningargreinar eða kannski réttara sagt eini miðilinn sem fólk sendir slíkar greinar. Þessi hefð hefur vakið athygli víða um heim og lærðar ritgerðir verið skrifaðar um eðli þeirra, tegund, uppbyggingu, smekklegheit og ósmekklegheit.
Hægt er að skipta minningargreinum upp í nokkra flokka. Það eru þær sem fyrst og fremst rekja lífshlaup hins látna en láta vera að reyna að lýsa persónu hans. Aðrar snúast fyrst og fremst um að reyna að varpa ljósi á hve góð manneskja hann hafi verið og enn aðrar segja meira um höfundinn en þann sem verið er að minnast. Sumar minningargreinar eru kveðjubréf þar höfundur kveður látinn ástvin iðulega með afar hjartnæmum hætti.
Fyrir um það bil hálfri öld tíðkaðist alls ekki að nánir ættingjar skrifuðu um látinn ástvin. Foreldrar, systkini, börn eða makar gerðu það almennt ekki. Hins vegar gátu barnabörn skrifað um ömmu eða afa og frændfólk tjáð sig um uppáhaldsfrændann eða frænkuna. Í dag er algengt að foreldrar kveðji börn sín, börn foreldra og maki lýsi sorg sinni og söknuði. Þetta hefði verið óhugsandi fyrir svona þrjátíu árum og jafnvel þótt ósmekklegt. Það skipti einnig máli hvað var sagt og ekki algengt að menn töluðu um andleg veikindi eða fíknisjúkdóma í minningargrein. Nú skrifa menn oft opinskátt um glímu hins látna við slíkt. Samkynhneigð var sömuleiðis tabú og ef viðkomandi átti sambýlismann eða -konu var talað í kringum það eða ekkert á lífsförunautinn minnst.
Fjarlægð eða tilfinningasemi – hvort er betra?
En það er sama hvaða frásagnarmáta menn velja sér, þ.e. reyna að vera hlutlausir og lýsa látnum ættingja af alúð en ákveðinni fjarlægð eða velja sér vera tilfinningasamari, rekja sameiginlegar minningar og jafnvel ávarpa hinn látna, þá vilja fæstir falla í þá gryfju að greinin fari að snúast um þá sjálfa en þannig verður það stundum. Morgunblaðið setur minningargreinum skorður og þær mega ekki vera mjög langar og það getur því verið mjög snúið að bregða upp sannferðugri svipmynd af manneskju í svo fáum orðum enda reyna það fæstir og þegar menn rekja sameiginlegar minningar sínar og hins látna er stundum vandi að velja.
Margar rannsóknir hafa verið gerðar á íslenskum minningargreinum. David Koester gerði til að mynda eina árið 1995 og benti á sérstöðu þeirra. Meðal annars að þær eru oftast skrifaðar af fólki sem ekki hefur skrif að atvinnu. Þetta er venjulegt fólk sem þekkir hinn látna og vill minnast hans. Arndís Þorgeirsdóttir og Guðrún Björk Kristjánsdóttir skoðuðu á hinn bóginn orðanotkun í minningargreinum og könnuðu hvort hún væri mismunandi eftir því hvort þær fjölluðu um karla. Þær komust að þeirri niðurstöðu að ef um konu væri að ræða kæmi oftar fyrir að talað væri um útlit viðkomandi, tískuvitund eða stíl meðan tíundaðir voru gjarnan hæfileikar og gáfur karlanna. Þær stöllur töldu að sterkari lýsingarorð væru iðulega notuð um þá hvað þetta varðaði. Arnar Árnason, Sigurjón Baldur Hafsteinsson og Tinna Grétarsdóttir greindu síðan árið 2003 þær breytingar sem orðið hafa á eðli minningargreina, hverjir skrifa þær og hvernig þær eru orðaðar. Þau komust að mjög svipuðum niðurstöðum og verið er að fjalla um hér, þ.e. að meiri tilfinningasemi, persónulegri tengsl og aukin hreinskilni sé algengari í minningargreinum nú en áður.
Mikilvægt og viðkvæmt efni
En minningargreinar eru mikilvægar og nánast hver einasti maður er kvaddur á þann hátt á síðum Morgunblaðsins núorðið. Þess eru dæmi að ættingjum sárni hve fáir hafi skrifað um hinn látna og setjist því sjálfir niður að skrifa eftir að jarðarförin fer fram. Kannski erum við farin að líta á minningargreinarnar sem mikilvægan þátt í að varðveita orðstír einhvers sem okkur þótti vænt um. Og minningargreinarnar eru mikið lesnar og dæmi þess að menn séu enn áskrifendur að Morgunblaðinu eingöngu þeirra vegna.
Það er þakkarvert að blaðið veiti þessa þjónustu og allar minningargreinar sem eru sendar inn til Morgunblaðsins birtast í blaðinu endurgjaldslaust. Þetta er líka viðkvæmt efni og þegar veftímaritið Mannlíf tók upp á því að vitna í leyfisleysi í minningargreinar brást Morgunblaðið við með því ítreka að ekki væri leyfilegt að birta efni úr minningargreinum í blaðinu á öðrum miðlum án þess að fá leyfi áður. Dómur féll svo í Landsrétti árið 2024 yfir Reyni Traustasyni ritstjóra Mannlífs vegna þess að Mannlíf hafði birt efni eftir Atla Viðar Þorsteinsson úr minningargrein um bróður hans.
Líklega hafa allir skoðun á því hvað sé við hæfi að setja í minningargrein, hverjir megi skrifa þær og hverjir ekki og hvort skrifa eigi um alla eða fáa útvalda. Hvernig sem menn líta á þau atriði eru íslenskar minningargreinar merkileg fyrirbæri og sennilega vonast flestir til að einhver stingi niður penna og skrifi um þá að þeim gegnum. Og ef menn vilja hafa vaðið fyrir neðan sig og hafa hönd í bagga geta þeir gengið í fótspor konu nokkurrar sem vakti mikla hneykslun hér á landi þegar hún skrifaði minningargrein um sjálfa sig og birti í Morgunblaðinu.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
Hér eru nokkrar setningar sem sagðar eru teknar beint úr minningargreinum í Morgunblaðinu. Ekki er alveg víst að svo sé því starfsmenn blaðsins lesa allar greinar yfir og laga verstu hnökra.
Gönguferðin þeirra varð styttri en menn vonuðu. Banvænn sjúkdómur beið hennar bak við stein og sló hana fljótt til jarðar.
Hún hafði það sterka skapgerð að smá rigningarsuddi setti hana ekki úr jafnvægi.
Hann var sannur Íslendingur og dó á 17. júní.
Þrátt fyrir góða greind gekk hún aldrei í kvenfélag.
Það er löngu vitað mál að bestu og skemmtilegustu vinina eignast maður í lúðrasveitum.
Hann skrapp úr vinnunni til að fara í þrekpróf hjá Hjartavernd, en kom þaðan liðið lík.
Ég bið þann sem lífið gaf að hugga, styrkja og bæta aðstandendum skaðann.
„Tók hann fráfall konu sinnar mjög nærri sér vegna barnanna.“
„þar voru m.a. Ásta Gunnarsdóttir og Guðríður Bjarnadóttir frá Folafæti. Enda þótt Ásta væri þá hálfslæm í fæti lék hún við hvern sinni fingur.“
„Sigríður lést þennan dag kl 16. Sigríður hafði ætlað að eyða deginum í annað.“
„Í dag kveðjum við kæran samstarfsmann og félaga. Hann tók sér tveggja daga frí til að kveðja þennan heim.“
„Og má segja að hún setti ekki svo skál af tvíbökum á borð að ekki stafaði af því mýkt og listfengi.“
„Orð þessi eru skrifuð til að bera hinum látna kveðju og þakkir frá tengdafólki hans og ekki síður frá tengdamóður hans þótt nú nálgist 20.árið frá fráfalli hennar.“
