Fyrri hluta ævinnar erum við að vaxa, byggja upp líkama, þroska heilann og næra sálina. Strax eftir þrítugsafmælið má hins vegar segja að líffræðileg hnignun hefjist og smátt og smátt versnar líkamleg og andleg heilsu hverrar manneskju. Við getum gert margt til að sporna við hrörnuninn en erfðir og umhverfi hafa einnig mikið að segja um hvernig okkur farnast á þessu hrörnunarskeið. Margir spyrja sig hvernig best sé að takast á við ellina? Og hvort menn eigi að leyfa náttúrunni að hafa sinn gang eða allt að gera allt hvað þeir geta til að vinna gegn henni?
Stórstígar framfarir á sviði læknavísinda og aukin velmegun gera það að verkum að við lifum lengur og höldum okkur betur en áður. Lífslíkur hafa aukist um tíu ár frá síðari heimsstyrjöld og áttræður maður er í dag álíka hraustur og sjötugur seggur var í þeirri kynslóð er gekk á jörðinni á undan okkur.
En hvað er náttúruleg öldrun og er hægt að fella Elli kerlingu? Líffræðilega öldrun má rekja til fjölbreyttra sameindaeiginleika í frumum og vefjum. Líkaminn endurnýjar sig alla ævi og býr yfir mikilli hæfni til að lækna sig sjálfur, bæta skaða sem verður. Sú hæfni minnkar með aldrinum og það leiðir til að smátt og smátt verðum við sýnilega eldri. Húðin þornar, hrukkur myndast, sár eru lengur að gróa, litaraft breytist og hún verður slappari. Vöðvar rýrna, styrkur minnkar, þolið einnig og hugsunin verður hægara, sömuleiðis löngun okkar til framkvæmda og átaka.
Alls konar meðferðir í boði
Öldrun er náttúrulegt ferli og hefur líffræðilegan tilgang. En sífellt fleiri lifa löngu og heilbrigðu lífi og eru virkir mun lengur. Með því að tileinka sér að heilbrigðan lífsstíl hvað varðar næringu og hreyfingu geta menn viðhaldið líkama sínum mun lengur og náð að fyrirbyggja margskonar hrörnun. Að auki eru í dag í boði alls konar meðferðir og leiðir til að viðhalda unglegu útliti. Sólarvörn, rakakrem, ávaxtasýrumeðferðir, sogaæðanudd, húðslípun, laseraðgerðir, skurðaðgerðir til að lyfta slappri húð og ótal margt fleira er að finna á þessu gnægtaborði. Margir taka einnig inn fæðubótarefni til að þykkja hár, herða neglur, mýkja stirða liði og sækja sér aukna orku og styrk.
Viðleitni til að hægja á öldrun sinni er val hvers og eins en sumir félagsfræðingar hafa áhyggjur af því að þegar svo margir nýta sér þau úrræði sem eru í boði, jafnvel þau sársaukafullu og krefjandi breyti það skynjun okkar á öldrun og því sem er eðlilegt að verði með auknum aldri. Menn kunni að fara að líta á það sem sjálfsagt að aldraðir hafi sömu getu og möguleika og mun yngra fólk og gera auknar kröfur á heilbrigðisstarfsfólk og aðra um að veita þeim þá. Með öðrum orðum þegar meðferð er möguleg ætti enginn að þjást eða upplifa vandamál. Staðreyndin er hins vegar sú að ekki er alltaf hægt að meðhöndla allt og einstaklingar bregðast mismunandi við lyfjum.
Við sjáum flest fyrir okkur að eldast með reisn, halda okkur vel, vera hraust og með hugann skýran og kláran fram í andlátið en í raun er þetta óeðlilegt. Það er ekki eðlilegt að eldra fólk sé eins hraust og ungt fólk. Þegar heyrn og sjón, hné og mjaðmir, bak, minni eða hæfni til að stunda hefðbundið kynlíf í gegnum samfarir bregst, telja margir það óeðlilegt og vilja lækningu. Þarna sé á ferð eitthvað sem við verðum að leiðrétta og breyta en ekki er alltaf hægt að snúa ferlinu við þótt oft sé mögulegt að bæta það eða halda því gangandi aðeins lengur.
Að sætta sig við öldrun
Löngunin til að vera ungur eins lengi og mögulegt er og forðast ellina er ekki ný af nálinni. Í mannkynsögunni er að finna alls konar brögð sem beitt hefur verið til að fresta henni og ímyndunarafl mannsins skapað bæði töfradrykki og töfralönd þar sem ellin er ekki til, allir eru haldast ungir og fagrir til eilífðar. Á nítjándu öld töldu læknavísindin að um sextíu ára aldur væri eðlilegt að menn færu að finna fyrir öldrunarvandamálum. Líkaminn væri farinn að hrörna það mikið að það hefði áhrif á getu okkar til að njóta og taka þátt í daglegu lífi. Í dag miða læknar við áttræðisaldur hvað þetta varðar. Ævi manna lengist og sumir vísindamenn telja að líkami manna eigi að geta enst í um 120 ár ef vel er með farið en þegar þeim aldri sé náð sé vélbúnaðurinn útslitinn, líkaminn ekki lengur fær um að gera við skaðann sem hefur orðið. Að auki veikist ónæmiskerfið með aldrinum.
Að eldast felur í að sætta sig við að maður er að eldast og aðlagast ferlinu. Það er ekki það sama og að gefast upp og leyfa því að gerast átakalaust. Við höfum tilhneigingu til að líta á virkan lífsstíl sem hið eina eftirsóknarverða, að eldra fólki eigi að sækjast eftir ferðalögum, upplifunum, áskorunum og leitast við að stunda sömu íþróttir og áhugamál og það gerði þegar það var yngra. Í sumum tilfellum er það ekki hægt og í sumum tilfellum missir fólk einfaldlega áhugann á því sem áður heillaði.
Fólk tekst á við áskoranir á mismunandi vegu en samkvæmt rannsóknum virðast þeir sem lifa lengi og eru við góða heilsu eiga sameiginlega ákveðin persónueinkenni. Þau eru til dæmis góð skipulagshæfni, löngun til halda hlutunum í lagi, samviskusemi, þrautseigja og markmiðssetning. Jákvætt viðhorf hefur einnig áhrif á hvernig menn takast á við veikindi og það hefur áhrif á batahorfur og hversu vel menn ná sér. Á hinn bóginn er einnig mikilvægt að hafa heilbrigt viðhorf til eigin elli og sætta sig við veruleikann. Þeir sem hafa neikvæða sjálfsmynd vegna líkamlegrar hrörnunar eru í aukinni hættu á að fá ákveðna sjúkdóma. Kannanir sýna að þeir sem ekki gera kröfur um að vera áfram ungir eru ánægðastir á efri árum. Í því sambandi er mikilvægt að muna að menn geta viðhaldið námsgetunni langt fram á efri ár og hugræn þjálfun er jafn mikilvæg og líkamsrækt.
Aldur í skáldskap og miðlun
Í skáldskap og ýmsum miðlum er brugðið upp margvíslegum myndum af ellinni og ekki allar eru raunsannar. Efri árunum lýst sem tíma visku og vellíðanar eða algjörlega öfugt. Stundum er brugðið upp bjartri og ljóðrænni mynd af ellinni og henni lýst hætti sem besta tíma ævinnar. Þannig getur hún verið í einhverjum tilfellum en margir upplifa lífið á efri árum ekki þannig. Það er langt frá því að vera bjart eða fullkomið þegar menn hætta að geta klætt sig í sokka eða komist hjálparlaust upp úr baðkarinu. Mörg okkar gera sér þá fyrst grein fyrir því að þau séu að eldast þegar þau mæta skyndilega aldraðri manneskju í speglinum. Það er einnig segin saga að það eldra fólk sem oftast ratar í fjölmiðla er það fólk sem býr við góða heilsu og er mjög virkt. Á hinn bóginn eru svo oftar fluttar fréttir af alvarlegri stöðu eldra fólks, vöntun á hjúkrunarrýmum og þeir sem ekki njóta virkni og heilsu sýndir sem aumkunarverðir einstaklingar og nánast byrði á samfélaginu. Hvorugt gefur fulla mynd af því að vera eldri manneskja.
En ellin á sér góðar hliðar. Yfirleitt eykst lífsánægja og þakklæti með árunum. Við endurskilgreinum sjálfsmynd okkar og erum öðruvísi í samskiptum. Margar tilvistarspurningar fá aðra meiningu, annan blæ og við leitumst við að finna okkur tilgang. Áhugi á efnislegum hlutum minnkar og ekki er lengur þörf á að taka þátt í lífsgæðakapphlaupinu eða klífa metorðastigann. Margir finna fyrir auknum áhuga á fyrri kynslóðum og finna vel fyrir að þeir tilheyra fjölskyldu, ætt sem á sér sögu og þeir vilja miðla til afkomenda. Menn verða ekki eins uppteknir af sjálfum sér og velja vel þær félagslegu athafnir sem þeir taka þátt í.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
