Nýlega rak á fjörur mínar ný útgáfa af Sölku Völku og Sjálfstæðu fólki eftir Halldór Laxness. Þessar stórkostlegu skáldsögur eru bundnar í sérlega fallegt band og það er tilhlökkunarefni og eitthvað hátíðlegt við að taka upp svona bók, láta hana liggja í lófanum svolitla stund og opna hana svo til að njóta textans.
Og þvílíkur texti. Halldór Laxness nostraði við hverja setningu og fáir standa honum að sporði í að skapa grípandi upphaf og áhrifamikinn endi. Mamma kunni utanbók endirinn á Fegurð himinsins fjórðu bókar Heimsljóss. Hún var ekki ein um það. Systir mín spurði eftir að hún las Sjálfstætt fólk í fyrsta sinn: „Hvernig er hægt að vera svona fyndinn?“ Ég elskaði Sölku Völku, ég vildi vera hún en samt ekki, ég vildi vera vinkona hennar, styðja hana, bara umfram allt vera viss um að hún fengi að njóta. Svona náði Nóbelsskáldið að snerta okkur öll á æskuheimili mínu og hann kemur enn við líf okkar allra hér.
Ég hef lesið Laxness, að því er mér finnst frá því ég fór að lesa en auðvitað er það ekki alveg rétt. En Sölku Völku las ég tólf eða þrettán ára og var heilluð, fyrst og fremst af ástarsögu hennar og Arnaldar en líka djúpt snortin af sorgarsögu þeirra mæðgna. Ég hataði Steinþór, aumkaði Sigurlínu en var henni jafnframt reið vegna algjörs aumingjadóms hennar. Mér fannst hún eiga að standa upp verja dóttur sína, bera höfuðið hátt og berjast fyrir tilveru sinni. Þegar ég las söguna aftur fullorðin manneskja breytist sjónarhorni og ég skildi, eftir ótal samtöl við konur sem höfðu mátt þola ofbeldi, að viðbrögð Sigurlínu voru skiljanleg og eðlileg. Eina leiðin til að komast af því hún átti engra kosta völ, engin hjálparhönd var útrétt á þeim tíma.
Salka – innblástur og uppspretta nýrra listaverka
Ný sjónarhorn lukust einnig upp fyrir mér þriðja og fjórða lestri, stéttarbaráttan, þorpsandinn, takmarkanir lítilla samfélaga og svo margt fleira að erfitt væri að telja það upp. Hér eru flókin mannleg samskipti í forgrunni og ekkert er hvítt eða svart, allt samt svo áhugavert, lýsandi og djúpviturt. Salka lifnar svo við á einstakan hátt í túlkun Unnar Aspar Stefánsdóttur í einleiknum, Salka – Ástin og dauðinn. Þar tekur frábær listakona þennan listfagra texta og endurskapar hann í nýju listaverki.
Sjálfstætt fólk las ég í fyrsta sinn í menntaskóla og þótt ég nyti þess að lesa textann fyrir það hversu fallegur hann er og mæti hnyttni Halldórs, ekki hvað síst í mannlýsingum, var ég of reið við Bjart til að geta notið bókarinnar til fulls. Það kom seinna þegar ég las söguna aftur á fertugsaldri. Þá hafði ég öðlast þann þroska að geta metið hugrekki manna sem berjast við vindmyllur, neita að gefast upp þótt í raun sé vitlaust gefið og rúbertan verði þess vegna aldrei unnin.
Bjartur er flókin persóna og þótt hann sé yfirþyrmandi í sögunni má ekki gleyma snilldarlega vöfðum þráðum allra aukapersónanna. Rósa og Ásta Sóllilja örlög þeirra mæðgna eru grimm en raunsönn. Það þarf ekki að líta langt aftur í aldir til að finna svipaðar raunir íslenskra kvenna. Segja má það sama um Hallberu og Guðfinnu en enginn skapaði jafnsnilldarlegar gamlar konur og Halldór Laxness. En enn og aftur þá eru í þessar bók sögur inni í sögunni, litlar og stórar, dásamlegar og flóknar og hitta mann alltaf í hjartastað þótt túlkunin og upplifunin breytist í hvert sinn sem maður les.
Í þessu felst auðvitað snilld höfundarins. Þess vegna á Laxness alltaf erindi við okkur og ef einhver efast ætti hann að hlusta á frábæra útvarpsþætti, Aldrei las ég Laxness á RÚV, RÁS 1. Mér er öfugt farið. Sífellt las ég Laxness eða alltaf les ég Laxness er frekar mitt mottó. Hann talar nefnilega til manns á öllum aldursskeiðum og sama hvað er að gerast í lífinu, sem lesandi kemur maður alltaf með nýja reynslu og breytta sýn að borðinu eða að bókinni. Ég hlakka þess vegna ósegjanlega til að opna þessar nýju fallegu bækur og byrja enn og aftur að njóta orðanna, fallegu setninganna og allra persónanna.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
