Þegar Margaret Mitchell sendi frá sér skáldsöguna, Á hverfanda hveli, eða Gone With the Wind, var ekki markmið hennar að skapa ódauðlega ástarsögu. Hún ætlaði að endurskapa andrúmsloft og erfiðleika sunnanmanna meðan á þrælastríðinu stóð og eftir að því lauk. Hún vildi sendi skilaboð um hvernig stundum væri hægt að elska heitt þótt ástin beindist í ranga átt og iðulega áttuðu menn sig ekki á hvernig hlutunum væri raunverulega háttað. Clark Gable og Vivien Leigh léku hins vegar hlutverk sín í kvikmyndinni af slíkri list að menn muna fyrst og fremst eftir sögunni af hjónabandi þeirra Scarlett O’Hara og Rhett Butler.
Margaret Mitchell var aðeins sex ára þegar hún varð fyrir reynslu sem setti mark á hana allt lífið. Hún var þrjóskur krakki og vildi ekki fara í skóla. Móðir hennar, Maybelle, hafði margoft þurft að standa í þrætum við hana út af þessu og hefur sennilega verið orðin þreytt því þennan dag ók hún hestvagni þeirra út á Jonesboro-veginn. Á leiðinni benti hún dóttur sinni á plantekrur, búgarða og bóndabýli eftir bóndabýli sem enn stóðu auð og gapandi með sótsvarta veggi eftir logandi kyndla norðanmanna í þrælastríðinu. Þarna fjörutíu og þremur árum síðar höfðu menn annað hvort gefist upp á að endurbyggja eða ekki lagt í það þrekvirki.
Meðan þær horfðu á eyðilegginguna minnti Maybelle dóttur sína á að sú hefði verið tíðin að þarna voru blómleg býli og bústaðir ríkra plantekrueigenda. Þetta fólk hefði mátt horfa á veröld sína hrynja til grunna og líf þess eyðilagt. „Hún sagði mér að mín veröld myndi einhvern tíma springa í loft upp án þess að ég fengi nokkuð að gert og ef ég hefði ekkert vopn til að grípa til þegar þannig stæði á ætti ég allt mitt undir guðs náð,“ sagði Margret vinkonu sinni síðar. Þetta dugði til að glæða áhuga litlu stúlkunnar á menntun en Scarlett O’Hara lærir svipaða lífslexíu í bókinni á Hverfanda hveli þegar hún flýr frá brennandi Atlantaborg eftir Jonesboro veginum.
Fékk að klæðast strákafötum
Margaret Mitchell fæddist fyrir tæpum hundrað og nítján árum hinn 8. nóvember árið 1900. Hún bjó allt sitt líf í Atlanta í Georgíu í fallegu húsi. Hún var í föðurætt kominn af fyrstu bómullarkaupmönnum Atlantaborgar en í móðurætt af dugmiklum, hugrökkum, írskum innflytjendum. Faðir hennar var lögfræðingur og naut umtalsverðrar velgengni. Móðir hennar var vel menntuð kona og ein af súffragettunum (suffragettes þær sem börðust fyrir kosningarétti kvenna) í borginni. Maybelle leyfði Margaret að leika sér frjálslega um stræti í torg borgarinnar með bróður sínum íklædd strákafötum eins og hann meðan hún var yngri. Margaret naut frelsisins en hún naut þess líka að heimsækja ættingja í sveitinni og hlusta á eldra fólkið rifja upp reynslu sína úr borgarstyrjöldinni.
Hún hóf að skrifa strax þegar hún var barn og móðir hennar hvatti hana til þess. Í skóla var hún vinsæl meðal bekkjarfélaganna því hún var frjálsleg, fyndin og sagði skemmtilega frá. Hún var hins vegar uppreisnargjörn og stóð fast á skoðunum sínum og það varð til þess að sumar stúlknanna þoldu hana ekki. Maybelle hvatti dóttur sína til að fara norður til Nýja Englands haustið 1918 til að læra við hinn virta Smiths College. Henni gekk ekki vel. Norðurríkjastúlkurnar voru betur undir námið búnar og Margaret fannst hún standa þeim langt að baki. Hún skrifaði til bróður síns: „Í 2500 stúlkna skóla eru margar mun gáfaðri og hæfileikríkari en ég. Ef ég get ekki verið í fyrsta sæti vil ég frekar vera ekkert.“ Um svipað leyti fékk hún fréttir af því að Clifford Henry kærasti hennar frá sumrinu áður hefði fallið í heimstyrjöldinni fyrri. Maybelle veiktist heiftarlega í janúar 1919 og Margaret var kölluð heim. Móðir hennar dó og Margret hætti námi til að sjá um heimilið fyrir föður sinn. Hún lauk því aðeins einu ári í háskóla.
Næstu árin skemmti hún sér konunglega með piltum úr nágrenninu. Hún var „debutante“ eða nýliði í félagslífi heldri borgara og fékk stöllur sínar til að gera uppreisn gegn því að matrónurnar eða fylgimeyjarnar (matrons) fengu að ráða því hvaða góðgerðarstofnanir nutu ágóðans af góðgerðardansleikjunum. Vegna þessa var henni ekki leyft að ganga í Junior League kvenna í Atlanta sem var stórt högg fyrir konu af hennar ættum og úr hennar stétt. Margaret tók það ekki nærri sér heldur dansaði apakkadans við ungan mann uppi á sviði á einu ballinu og kyssti hann rembingskoss í lokin. Sagt var frá atvikinu í einu dagblaðanna og þar var kossinn kallaður lostafullur.
„Yfirleitt sátu aðdáendur um kvikmyndastjörnur en rithöfundar voru látnir í friði en sú varð ekki raunin með Margaret Mitchell. Henni leiddist athyglin og þótti óþægilegt að rólegt, hægfara líf þeirra hjóna hafði breyst svo mjög.“
Margaret Mitchell
Uppreisnargjörn og sjálfstæð
Margaret eða Peggy eins og hún var oftast kölluð giftist ári seinna frægum bruggara Berrien Kinnard Upshaw að nafni og ekki varð hneykslun borgarbúa minni við það. Þau rifust heiftarlega strax í brúðkaupsferðinni þegar Peggy komst að því að brúðguminn átti ekki fyrir ferðinni. Tæpum þremur mánuðum seinna flutti hann út af heimili hennar og fyrir skilnaðarréttinum bar Peggy að hann hefði barið sig.
Hún leitaði huggunar hjá vini Kinnard Upshaws, John Marsh og hann sá fljótt að hún myndi hafa hæfileika til að skrifa. Hann var sjálfur blaðamaður og útvegaði henni vinnu við að skrifa greinar fyrir The Atlanta Journal. Henni var nokk sama þótt blaðamennska þætti ekki starf við hæfi ungrar yfirstéttarstúlku í Atlanta og fljótlega var Peggy orðin innsti koppur í búri meðal drykkjuglaðra, uppreisnargjarnra bóhema í rithöfunda- og blaðamannstétt borgarinnar. Hún tók mörg viðtöl við vafasamar persónur eins og hnefaleikakappa.
Peggy giftist John þegar hún var tuttugu og fjögurra ára. Oft er honum lýst af ævisöguriturum Mitchells sem hálfgerðum leiðindapúka. Hann átti við mikla vanheilsu að stríða og ýmsir töldu að hún hefði eingöngu valið hann af því að hann var algjör andstæða Berrien Kinnard Upshaw. Marianne Walters skoðaði vandlega bréfin sem fóru á milli hjónanna áður en hún skrifaði sína útgáfu af ævi rithöfundarins og komst að þeirri niðurstöðu að á milli þeirra hefði ríkt ástríðufull ást. Þau bjuggu í lítilli íbúð á jarðhæð í glæsihýsi í Atlanta og kölluðu hana ruslahauginn „the Dump“. Samband þeirra var einstaklega gott að því leyti líka að Peggy var rithöfundur en John góður ritstjóri. Hún hafði sköpunargáfu og innblástur en hann var agaður og vandvirkur.
„Ekki bar hún mikla virðingu fyrir þessu starfi sínu. Hún tróð köflunum í umslög jafnóðum og þeir höfðu verið skrifaðir og notaði þau til að jafna stól- og borðfætur. Síðar sagði hún að það hefði aldrei verið ætlun sín að leyfa neinum öðrum en John að sjá bókina.“
Margaret Mitchell
Ímyndunarveik og sílesandi
Hún hélt áfram að vinna við blaðamennsku eftir að þau giftu sig en var að skrifa skáldsögu meðfram starfinu. Þegar hún sneri á sér ökklann hvarf hún þó frá öllum störfum og lá fyrir mánuðum saman. Svo virðist að bæði Peggy og John hafi verið hálfgerðir ímyndunarveikissjúklingar í það minnsta gerðu þau mjög mikið úr öllum veikindum stórum og smáum. Peggy skrifaði vinum og vandamönnum fjölmörg bréf um ævina og þeim öllum kvartar hún undan einhverjum verkjum og skotum. Allan tímann meðan hún lá fyrir bar John heim til hennar ótal bækur á hverju kvöldi. Að lokum tilkynnti hann henni að fleiri bækur væri ekki að finna á bókasafninu og hún yrði að gjöra svo vel og skrifa sjálf. Hún tók hann á orðinu og byrjaði á bók sem byggð var á minningum hennar af frásögnum þeirra sem höfðu lifað þrælastríðið af.
Ekki bar hún mikla virðingu fyrir þessu starfi sínu. Hún tróð köflunum í umslög jafnóðum og þeir höfðu verið skrifaðir og notaði þau til að jafna stól- og borðfætur. Síðar sagði hún að það hefði aldrei verið ætlun sín að leyfa neinum öðrum en John að sjá bókina. Peggy lauk við bókina sína árið 1935 og hafði þá verið að vinna við hana með hléum í tíu ár. Fulltrúi Macmillan útgáfufyrirtækisins, að nafni Latham, var staddur í Atlanta í leit að hæfileikaríkum rithöfundum og hún samþykkti að leyfa honum að sjá bókina eftir að einn af rithöfundunum í vinahópi þeirra hjóna hafði gefið í skyn að Peggy væri ekkert skáld. Hún rétti manninum nítján skítug umslög sem hún dró sum undan sófanum þar sem einn fótinn vantaði.
Útgefendurnir voru frá upphafi yfir sig hrifnir af bókinni og töldu sig vera með metsölubók í höndunum en þeir voru hræddir við hversu löng hún var. Kreppan var í fullum gangi og þeir töldu að enginn myndi kaupa svo stóra og dýra bók. Loks var hún þó gefin út og bókin sem var 1037 síður kostaði þrjá dollara í bókabúðum en það var töluverð upphæð á krepputímanum. Bókin seldist samt eins og heitar lummur. Lesendur biðu í röðum fyrir utan bókabúðir eftir henni og prentssmiðjan hafði ekki við að prenta. Peggy varð fræg á einni nóttu og undir það var hún alls ekki búin.
Leiddist frægðin
Yfirleitt sátu aðdáendur um kvikmyndastjörnur en rithöfundar voru látnir í friði en sú varð ekki raunin með Margaret Mitchell. Henni leiddist athyglin og þótti óþægilegt að rólegt, hægfara líf þeirra hjóna hafði breyst svo mjög. Þau einangruðu sig nánast algjörlega inni í ruslahaugnum sínum og Peggy þverneitaði að koma fram og kynna bókina. Hrós gagnrýnenda skipti hana hins vegar miklu og hún sendi þeim löng bréf þar sem hún þakkaði þeim kærlega fyrir skrifin. Peggy varð hins vegar að taka sig til og gera eitthvað í málunum þegar útgáfufyrirtæki erlendis tóku upp á að þýða bókina og gefa hana út án þess að virða höfundarrétt hennar. Með aðstoð lögfræðinga stóð hún í lagarefjum til að tryggja sér greiðslur fyrir sölu bókarinnar erlendis. Á sama tíma keypti David Selznick réttinn til að gera kvikmynd eftir sögunni en Peggy vildi ekkert koma nálægt gerð myndarinnar. Hún sagði heilsu sína of veila til að hún þyldi það.
Þetta reyndist sögunni ábyggilega vel því bók Peggyjar fjallar um samfélagsgerð sem er úrelt og dæmd til að falla en myndin er rómantísk ævintýramynd í anda Hollywood sem gerir lítið úr þjáningum stríðs og þrælahalds. Peggy var aldrei hrifin af myndinni en mætti þó á frumsýninguna árið 1939. Ef hún hefði komið að gerð hennar hefði hún áreiðanlega reynt að fá meiri alvöru í verkið og þá er ekki víst að myndin hefði lifað jafnlengi. Hún var hins vegar á grænni grein fjárhagslega eftir þetta og gerði enga tilraun til að halda skrifum sínum áfram. Hún vann þó við blaðamennsku og í síðari heimstyrjöldinni seldi hún stríðsskuldabréf á götum Atlanta til að styðja bandaríska herinn. Hún stjórnaði líka fjársöfnun á vegum Rauða krossdeildar borgarinnar og náði að safna 65 milljónum dollara. Hún skrifaðist einnig á við svo marga hermenn að skopmyndateiknarinn Bill Mauldin teiknaði mynd af hermanni sem var að skrifa ávarp á bréfi í skotgröfunum og byrjaði það svona Dear, dear Mrs. Mitchell. Hún gekkst einnig fyrir ritleiknikeppnum milli fanga í fangelsum Atlanta, hjálpaði einstæðum mæðrum að kaupa föt til að geta mætt í starfsviðtöl og styrkti svarta læknastúdenta til náms.
Þrátt fyrir annríkið var Peggy ekki hamingjusöm á þessum árum. Heilsa Johns hafði versnaði og hún hjúkraði honum oft löngum stundum. Pabbi hennar var einnig orðin gamall og þurfti umönnun og sjálf þjáðist hún af bakveiki. Hún gerði erfðaskrá árið 1948 og bað um að öll skjöl sín og handrit yrðu brennd að sér látinni. Mörg bréfa hennar og tuttugu síður af upphaflega handriti Á hverfanda hveli eru þó til. Hún var alin upp í katólskri trú en sagði skilið við trúna á unglingsárum. Alexander Stephens Mitchell, bróðir hennar, reyndi að fá hana til að leggja rækt við trúna að nýju en þótt henni þætti það freistandi svaraði hún samt: „Ef þú gerir samning við djöfulinn er eins gott að þú standir við hann.“ Hinn 11. ágúst 1949 voru Peggy og John á leið heim úr kvikmyndahúsi þegar leigubíll kom fyrir horn fyrir aftan þau á mikilli ferð. Bíllinn rakst á Peggy og dró hana með sér fjóra og hálfan metra. Leigubílstjórinn var drukkinn. Hún lá í fimm daga meðvitundarlaus á sjúkrahúsi og þótt Truman forseti, Clark Gable og Vivien Leigh heimsæktu hana öll komst hún aldrei til meðvitundar og dó 16. ágúst.
„Bíllinn rakst á Peggy og dró hana með sér fjóra og hálfan metra. Leigubílstjórinn var drukkinn. Hún lá í fimm daga meðvitundarlaus á sjúkrahúsi og þótt Truman forseti, Clark Gable og Vivien Leigh heimsæktu hana öll komst hún aldrei til meðvitundar og dó 16. ágúst.“
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
