Margt bendir til að andleg heilsa Íslendinga fari versnandi. Rannsókn frá árinu 2020 sýnir að 24% karla og 26% kvenna metur andlega heilsu sína sæmilega eða lélega. Það er nokkuð hærra hlutfall en víða í löndunum í kringum okkur. Svefn-, kvíða- og þunglyndislyfjanotkun er hér einnig meiri en á hinum Norðurlöndunum. Þrátt fyrir þetta mælist Ísland enn hátt á lista yfir hamingjusömustu þjóðir í heimi. En hvað veldur því að svo hátt hlutfall fólks telur líðan síðan aðeins sæmilega eða lélega?
Margt kemur án efa til og sumir leita skýringanna í breyttri heimsmynd, heimsfaraldrinum, samfélagsmiðlum, auknu tengslaleysi og sívaxandi einmanaleika. En hver sem skýringin er þarf að bregðast við og hjálpa því fólki sem líður illa. Oftast lagast þunglyndi innan þriggja til sex mánaða frá því að einkenna verður vart og margir Íslendingar kannast við skammdegisþunglyndi sem gerir vart við sig á veturna en lagast þegar vora tekur. En ákveðinn hópir glímir við sömu líðan mánuðum og árum saman. Aðstæður þessa fólks eru misjafnar sem og möguleikar þeirra til að leita sér leiða til að breyta líðan sinni. Á undanförnum árum hefur mest aukning verið á þunglyndislyfjanotkun meðal aldraðra og kvenna og vitað er að notkun þeirra eykst með aldri. Í Noregi eru til að mynda einn af hverjum fjórum körlum og ein af hverjum þremur konum í aldurshópnum 85 ára og eldri sem notar slík lyf.
Þunglyndis- og kvíðalyf eru aldrei langtímalausn. Þeim er ætlað að bæta líðan einstaklingsins tímabundið og verða til þess að honum gangi betur að nýta önnur meðferðarúrræði. Þótt lyf séu góð og geti hjálpað hafa þau alltaf aukaverkanir og eru aldrei góð fyrir líkamann. Algengar aukaverkanir þunglyndislyfja eru minnkuð kynhvöt og vandamál með að fá fullnægingu, þyngdaraukning, ógleði, höfuðverkur, syfja, svimatilfinning og aukin hætta á beinþynningu. Ef fólk ætlar að hætta að þunglyndis- eða kvíðalyfjum ætti það aldrei að gera það án samráðs við lækni því algeng fráhvarfseinkenni eru eirðarleysi, þunglyndi, svefntruflanir, kvíði og pirringur.
Lyfin bæla auk þess tilfinningar og fólk finnur síður fyrir sorg, einmanaleika eða reiði. Þetta eru hins vegar allt eðlilegar tilfinningar og þegar hætt er á lyfjunum koma þær aftur og sumir segja af tvöföldum krafti. Til þess að ráða við þær er samtalsmeðferð og hópavinna árangursrík og góð leið fyrir flesta. Víða eru sorgarhópar starfandi en þar hittast jafningjar og styðja hvern annan. Samtalsmeðferð hjá sálfræðingi er dýr og hjá sumum langir biðlistar en þess virði þegar vel tekst til.
Lyfin geta verið lífsnauðsynleg í sumum tilfellum en það verður alltaf að leita að ástæðum þess að manneskju líður illa og bregðast við því. Ef þunglyndi er vægt getur hjálpað mjög mikið að finna ný áhugamál, hreyfa sig meira og leita leiða til að vera oftar í félagsskap annarra.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna.
