Bolludagurinn er uppáhaldsdagur margra, enda varla hægt að hugsa sér neitt betra en rjómabollur og fá fullt leyfi til að háma þær í sig heilan dag. Þessi dásemdardagur á sér langa sögu og tengist ekki ofgnótt og ofáti heldur undirbúningi föstu.
Bolludagur er fyrsti mánudagur í lönguföstu, sjö vikum fyrir páska en siðurinn berst líklega til Íslands á síðari hluta nítjándu aldar frá Noregi og Danmörku. Langa fasta eða páskafasta var strangasta hluti kirkjuársins. Menn máttu ekki borða kjöt í sjö vikur og víða var það svo að mjólkurmatur var bannaður líka. Til að undirbúa sig og skerpa viljann tóku menn þrjá bráðskemmtilega daga áður harðræðið skylli á. Sá fyrsti var bolludagur en mjög líklega hafa danskir og norskir bakarar séð sér leik á borði að hvetja menn til að grípa rjómafylltar bollur og fylla sig vel og lifa svo á minningunni næstu vikurnar.
Á Ísafirði, Bolungarvík og nágrenni tíðkaðist sá siður tengdur bolludeginum að strákar klæddu sig upp og gengu í hús léku, sungu og betluðu gotterí. Dagurinn var þar kallaður maskadagur og er mun eldri hefð fyrir honum en bolludegi. Talið er að upphafið megi rekja allt aftur til síðari hluta átjándu aldar. Hann er enn við lýði að mestu leyti en upp úr 1940 var farið að halda upp á hann með grímudansleikjum og fullorðnir fengu að vera með. Þá var líka oft sett upp stutt leikrit og átti þá sá sem verið var að betla af að geta sér til um hverjir það væru sem földu sig bakvið grímur og búninga. Sá siður hefur þó lagst af og grímubúningar og söngur eins og á öskudeginum tekið alfarið við.
Á Akureyri héldu menn einnig upp á bolludaginn. Sá siður að slá köttinn úr tunnunni og að marsera í grímubúningum um götur bæjarins hófst á Akureyri fyrir 1870, kom með dönskum kaupmönnum. Siðurinn styrktist í sessi á Akureyri og hélst þar fram yfir 1915 eða þar til hann færðist yfir á öskudaginn og barst þaðan um allt land.
Danskir og norskir kaupmenn og bakarar
Vitað er að minnsta kosti aldargömul hefði er fyrir bolluáti á þessum mánudegi á Íslandi. Peter Cristian Knutzon setti upp bakarí í Torfunni í Bankastræti árið 1834. Hann fékk þýskan mann, Tönnies Daniel Bernhöft til að sjá um reksturinn og ekki er ólíklegt að hann og bakarasveinn hans hafi bakað bollur, einkum Berlínarbollur. Hvort Íslendingar hafi þá þegar borðað slíkt lostæti á bolludaginn er ekki vitað en þegar hingað fluttust norskir og danskir bakarar tók siðurinn að breiðast út. I það minnsta er vitað að í matreiðslubók Þóru Jónsdóttur frá 1858 er að finna uppskrift að langaföstusnúðum eða bolludagsbollum. Hvort þeir hafi almennt verið bakaðir á heimilum veit enginn en vitað er að bolluát var almennt við lýði árið 1910.
Heitið bolludagur sést á prenti það sama ár en fram að því hafði hann oftast verið kallaður flengingardagur. Þá var hann kenndur við þann sið að flengja einhvern er líklegur var til að geta skaffað bollur með vendi og fyrir hvert högg skyldi greiðast ein bolla að sögn sumra en aðrir vildu meina að um leið og bollan væri reidd fram yrði að hætta að flengja. En uppfrá þessu fara reykvísk bakarí fara að auglýsa bollur á bolludaginn. Þau buðu rjómabollur, rommbollur, krembollur, rúsínubollur og vínarbollur. Hvílíkt lostæti.
Nú á dögum hafa menn giskað á að allt milljón bollur séu keyptar í bakaríum landsmanna og góður skammtur er enn bakaður heima. Fjölskyldur koma saman í bollukaffi og margir njóta þess að borða kjöt- eða fiskibollur í kvöldmatinn. En hvernig bollur menn kjósa er auðvitað smekksatriði og fjölbreytnin næg til að allir geti fengið eitthvað við sitt hæfi. Í ár og í fyrra hefur nokkuð borið á því að menn taki forskot á sæluna og bollur hafa verið á boðstólum í bakaríum um helgar allan febrúar. Það finnst sumum svindl en aðrir fagna eins og gengur.
„Heitið bolludagur sést á prenti það sama ár en fram að því hafði hann oftast verið kallaður flengingardagur. Þá var hann kenndur við þann sið að flengja einhvern er líklegur var til að geta skaffað bollur.“
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
