Stundum er horft til þeirra tíma þegar þrjár kynslóðir bjuggu saman á heimili með ákveðinni nostalgíu. Þá er rifjað upp hvernig allir höfðu sitt hlutverk og jafnt hinir eldri sem þeir yngri nutu góðs af. Afturhvarf til þessara tíma er orðin staðreynd víða Bandaríkjunum en Accessory Dwelling Units eða ADU eru búsetuúrræði sem verið er að koma upp í mörgum ríkjum og margir kjósa að nýta sér.
Um er að ræða húsnæði sem samanstendur af tveimur sjálfstæðum einingum, önnur venjulega stærri en hin. Til þess að þetta megi verða fær fólk leyfi til að byggja sjálfstæðar einingar á lóðum sínum. Lengi hefur þekkst að eldra fólk kjósi að flytja úr húsum sínum í annað hvort íbúð í bílskúrnum eða kjallaranum og fullorðin börn þeirra flytja inn. Þau ýmist leigja eða kaupa húsin af foreldrunum. Nýungin felst í byggingarleyfinu fyrir smáhýsi.
En auk þessa er víða hægt að sækja um leyfi til að útbúa íbúð í kjallara, bílskúr eða útbyggingum tengdum húsunum ef fólk lýsir sig reiðubúið til að búa í nábýli við foreldra sína og sinna umönnun þeirra þegar og ef þeir þurfa á að halda. Þetta er hagkvæmt búsetuform fyrir ríki og sveitarfélög og gerir fólki auðvitað kleift að búa lengur heima og hinir yngri njóta góðs af starfskröftum hinna eldri meðan þeir endast. Auk þess er þetta mun ódýrari leið en flytja í þjónustuíbúðir.
Skipulagslöggjöf breytt
Víða í Bandaríkjunum voru kvaðir á lóðum sem bönnuðu nýtingu þeirra á þennan hátt. En undanfarið hefur AARP, American Association for Retired People, eða Landsamband eldri borgara þar vestra barist fyrir því að þessum hömlum verði aflétt og fólki leyft að breyta og nýta fasteignir sínar á þennan hátt. Meðlimir samtakanna telja þetta búsetuform bæði hagkvæmt og ánægjulegt. Leiga á húsnæði fyrir aldraða er í Bandaríkjunum mjög há og margir ekki í aðstöðu til að nýta sér hana.
Auk þess vilja fæstir þurfa að flytja úr sínu hverfi. Þar þekkir fólk hverja þúfu, hefur keypt inn í sömu búðinni árum saman, getur gengið á bókasafnið, er fastagestir á nærliggjandi kaffihúsi, gengur um sinn almenningsgarð og á vini í næstu húsum. Forsvarsmenn AARP töldu þetta það mikilvæg lífsgæði að þeir réðu mann til að tala máli þeirra sem vilja búa á þennan hátt hjá fylkisstjórnum, sveitarfélögum og í þinginu Washington. Til þessa hafa tuttugu ríki í bandaríska ríkjasambandinu samþykkt breytingar á skipulagslöggjöf sem auðvelda fólki að skapa sér heimili af þessu tagi.
Rök með og á móti
Markmið AARP-fulltrúanna er að skipulagslöggjöf verði breytt á þann veg að fólk þurfi ekki að fara í gegnum langdregið og erfitt ferli til að fá leyfi fyrir breytingu á húsnæði sínu eða nýtingu á lóðum á þennan hátt. Ef fólk geti sýnt fram á að byggingaráætlanir þeirra rúmist innan deiliskipulagsreglna fyrir þeirra svæði fái það byggingaleyfi án frekari tafa. Þeir sem eru á móti þessu hafa bent á að hugsanlega geti smáhýsi á lóðum eða bílskúrsíbúðir haft áhrif á verðmæti eigna annarra í nágrenninu vegna þess að þetta opni á þann möguleika að fasteignaeigendur nýti þær síðar í skammtímaleigu eða eftir að eldri kynslóðin í fjölskyldunni hættir að nýta þær. Áhyggjur af þessu tagi eru skiljanlegar en oft óþarfar. AARP-fulltrúar hafa líka bent á að hægt sé að setja skilyrði hvað varðar nýtingu á húsnæðinu þegar byggingaleyfi er veitt til dæmis banna Air BnB-leigu.
Víða í úthverfum í Bandaríkjunum eru lóðir mjög stórar og því gott pláss fyrir smáhýsi en nágrannar óttast þá að þau kunni að skyggja á útsýni þeirra eða skapi skugga á þeirra lóðum. Á móti hefur þá verið bent á að þessu geti verið alveg öfugt farið, smáhýsin skapi aukið skjól og auðvelt að haga staðsetningu þeirra að þannig að þeim sé komið fyrir þar sem minnst útsýni er að hafa.
Kostirnir séu hins vegar ótvíræðir fyrir hið opinbera. Rétt eins og hér á landi er skortur á húsnæði fyrir eldra fólk og löng bið eftir þjónustuíbúðum og hjúkrunarheimilum. Þetta úrræði gefi kost á að aðstoða fjölskyldur við að búa saman og slíkt sambýli dregur verulega úr þjónustuþörf hinna eldri og eru auk þess iðulega mjög til bóta fyrir þá yngri líka. Þeir komast fyrr í eigið húsnæði, njóta aðstoðar eldra fólksins við barnauppeldi og viðhald sameiginlegs húsnæðis og allir hafa félagsskap hverjir af öðrum.
Hér á landi hefur auðvitað lengi þekkst að útbúnar séu litlar íbúðir í kjöllurum, risi og bílskúr en smáhýsi hafa verið til þessa lítt notað búsetuúrræði. Kannski breytist það með þeirri stefnu að þétta byggð sem mest og fólk í grónum hverfum á höfuðborgarsvæðinu getur íhugað að flytja í smáhýsi á eigin lóð og láta börnum sínum eftir að taka yfir stærri fasteignina.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
