Skyndilega beinist kastljós heimsins að Grænlandi, þessari stóru eyju vestan við okkur Íslendinga sem hingað til virtist flestum gleymd. Þrátt fyrir sagnir af því að Eiríkur rauði hafi haldið héðan og fundið Grænland og norrænir menn búið þar í fimm aldir höfum við ekki verið neitt óskaplega áhugasöm um landið eða örlög fólksins þar. Nokkuð margar kenningar hafa verið settar fram um hvað hafi valdið því að byggð norrænna manna hvarf á Grænlandi og hvað varð af víkingunum sem þar bjuggu en ekkert öruggt svar fengist. Valur Gunnarsson, rithöfundur og sagnfræðingur, kemur heldur ekki með neinar afgerandi niðurstöður í sinni bók, Grænland og fólkið sem hvarf en varpar ljósi á nokkrar af líklegustu skýringunum.
Valur fékk óvænt boð um heimsækja Grænland eftir að hreindýrabóndi þar las bók hans Stríðsbjarma. Höfundurinn ákveður að þiggja boðið og nota tækifærið til að hætta að reykja og rannsaka ráðgátuna um hvarf fólksins. Að augu heimsins hafi svo óvænt beinst að Grænlandi rétt áður en bókin kom út og landið skyndilega orðið eitthvað sem Bandaríkjaforseti þráir einna heitast er ótrúleg tilviljun. Danir hafa ráðið Grænlandi í þrjú hundruð ár og sitt sýnist hverjum um meðferð þeirra bæði á grænlensku þjóðinni og landinu þeirra. En Danir komu hvergi nálægt þegar Sigríður og Þorsteinn giftu í sig í Hvalneskirkju árið 1408 en hjónavígsla þeirra er síðasta heimildin um norrænu byggðina á Grænlandi.
Norrænt fólk, eins og segir frá í Eiríks sögu rauða, settist að á Suður-Grænlandi á svæði sem nær frá Nuuk til Narsarsuaq. Landið virðist hafa verið með öllu óbyggt þegar það kom og eins við við vitum var Leifur heppni sonur Eiríks og hann rak undan veðri til Kanada. Grænlendingar þessa tíma voru í miklu sambandi við Íslendinga og getið um þónokkra er heimsóttu Grænland annað hvort Eystribyggð eða Vestribyggð. Á tólftu eða þrettándu öld flytur svo hópur Inúíta til Grænlands. Þeir voru kallaði Thulefólkið. Þetta var duglegt fólk og þaulvant að bjarga sér við þær aðstæður sem voru á Grænlandi. DNA prófanir sýna að norrænir menn runnu ekki saman við Inúítana en til er tilgáta um að norrænir menn hafi blandast saman við kanadískan þjóðflokk sem þurrkaðist út í farsótt á 19. öld og þar með hurfu þessir afkomendur Íslendinga endanlega. Hins vegar eru nútíma Grænlendingar afkomendur Thulefólksins.
Í bókinni er farið yfir mögulegt efnahagshrun hjá Grænlendingum. Hugsanlega hefur um þetta leyti kannski eftirspurn eftir verslunarvörum frá þeim minnkað. Svarti dauði gekk yfir Evrópu á þessum árum og í Noregi varð mannfall mikið rétt eins og hér á landi en Noregur var helsta útflutningsland Grænlendinga. Svarti dauði barst til Íslands 1404 og mögulegt að hann hafi borist héðan til nágrannana í vestri og það hafi haft sitt að segja um hvers vegna byggðin dó út. Sú kenning hefur reyndar verið við lýði lengi en Valur telur hana hæpna.
Mögulegt er einnig að norrænu Grænlendingarnir hafi einfaldlega siglt burtu, lagt á flótta í leit að betra lífi. En ef svo hefur verið hafa þeir ekki komið, að minnsta kosti ekki í stórum hópum, til Íslands. Íslendingar voru mjög duglegir að skrifa annála og í þeim er Grænlendinga hvergi getið. Reyndar er talsverð eyða í annálunum frá 1430 til 1560 og mögulegt að einhverjir fólksflutningar hingað hafi átt sér stað þá. Valur telur víst að norrænu mennirnir hafi vitað af tilvist Kanada og siglt þangað til að sækja við og þeir gætu því hafa farið þangað og sest þar að.
En þótt vangaveltur Vals um norræna byggð á Grænlandi er ekki síður áhugavert allar þær upplýsingar er koma fram í bókinni um Grænland nútímans, líf fólksins, stjórnmálin, sambandið við Dani, nýtingu auðlinda og allan þann auð sem er að finna grafinn í jörð á Grænlandi og hefur hingað til annað hvort verið nýttur af öðrum eða til lítilla hagsbóta fyrir Grænlendinga sjálfa. Viðvera Bandaríkjahers og sú eyðilegging sem hann skildi eftir er sláandi og sú staðreynd að hugsanlega eru ósprungnar kjarnorkusprengjur grafnar í ís og undir yfirborði sjávar í og við Grænland.
Grænland og fólkið sem hvarf er lífleg blanda af hans eigin upplifunum og sögulegum staðreyndum. Þetta er skemmtileg aðferð til að gera sagnfræði aðgengilega og það verður að segjast að ferðasaga Vals er ekki síður áhugaverð en saga norræna fólksins sem hvarf. Valur lýsir mannlífinu og því fólki sem hann kynnist og gerir það á mjög litríkan og athyglisverðan hátt. Þetta er eftirtektarverð bók og ekki hvað síst í ljósi umræðunnar um stöðu Grænlands í nútímanum.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
