Með árununum verður oft erfiðara að halda í sér og iðulega tekst ekki alveg að ná á klósettið áður en eitthvað lekur í nærbuxurnar. Margir halda að þetta komi ekki til fyrr manneskja hefur náð hárri elli og sé farin að glíma við mikla líkamlega hrörnun en svo er ekki. Þess eru þónokkur dæmi að ungt fólk stríði við þennan kvilla en hann er þrisvar sinnum algengari hjá konum en körlum. Þær byrja að finna fyrir þessu eftir barnsburð og vandinn eykst með árunum. Karlmenn sleppa ekki og flestir geta ímyndað sér hversu erfitt það er að takast á við þau félagslegu vandamál sem þessu fylgja.
Þvagleki er skilgreindur sem ástand þar sem ósjálfráður leki á þvagi orsakar bæði félagsleg og hreinlætisleg vandamál fyrir einstakling. Tíðni sjúkdómsins vex með aldrinum en rannsóknir á því hversu algengur hann er skortir. Til að skilja þennan vanda betur er nauðsynlegt að skoða aðeins hvernig þvagfærin eru uppbyggð. Efri hluti þeirra eru nýru og þvagleiðarar en sá neðri blaðra og þvagrás. Þvagið flyst frá nýrum með þvagleiðurum niður í blöðruna og á meðan sá flutningur á sér stað er lítill þrýstingur í blöðrunni. Blaðran er byggð úr þremur vöðvalögum og innst er slímhúð. Hún geymir þvagið þar til ákveðið magn hefur safnast og þá sendir hún boð til heilans um að þvagláts sé þörf. Heilinn sendir síðan boð til baka um að óhætt sé að láta undan þeirri þörf og þá verður slökun á blöðrunni og þvagið streymir undir miklum þrýstingi gegnum þvagrásina og út. Blaðran sendir yfirleitt ekki frá sér boð um að nauðsynlegt sé að hafa þvaglát fyrr en í hana hefur safnast milli 250 og 400 ml.
Ekki bara vöðvar
Grindarbotnsvöðvarnir mynda gólfið undir grindarbotninum og hlutverk þeirra er að halda uppi þvagrás, blöðru, legi og endaþarmi og halda á móti verði aukinn þrýstingur niður á við vegna áreynslu. Styrkur grindarbotnsins getur gefið sig með árunum t.d. vegna meðgöngu og fæðinga, erfiðsvinnu, offitu og vegna stöðugs hósta líkt og hjá asmasjúklingum. Grindarbotninn er ekki bara vöðvar heldur er þar líka bandvefur sem getur skaðast við erfiðar fæðingar, sérstaklega ef aðdragandi er langur. Skemmdir á bandvef eru ekki afturkræfar og þarf í öllum tilfellum að leita aðstoðar læknis vegna þeirra. Starfsfólk heilbrigðisstofnana sem meðhöndlar þvagleka verður vart við að stúlkur allt niður í sautján ára halda ekki þvagi við áreynslu og það veltir því fyrir sér hvort hugsanlega sé þessi bandvefur missterkur í fólki en rannsóknir á þessu vantar.
Ef röskun verður á starfsemi neðri þvagvega getur það leitt til þvagleka. Hann er mismikill allt frá nokkrum dropum í senn upp í að allt þvagið buni niður. Algengustu tegundir þvagleka hjá konum eru áreynsluþvagleki, bráða þvagleki og blanda af þessu tvennu. Áreynsluþvagleki lýsir sér sem fremur lítill leki, nokkrir dropar, eða lítil buna sem kemur við aukinn þrýsting á þvagblöðruna til dæmis við hósta, hnerra, hlátur, hopp, dans eða jafnvel bara við að ganga. Þessi tegund þvagleka er algengastur hjá ungum konum og við tíðahvörf og grindarbotnsæfingar eru yfirleitt besta meðferð við honum. Mikilvægt er að læra réttar æfingar og stunda þær reglubundið ef árangur á að nást.
Bráðaþvagleki lýsir sér sem svo sterk þörf til að pissa að ekki er hægt að halda aftur af henni og þvagið byrjar að renna áður en hægt er að komast á salerni. Bráðaþvagleki getur verið vísbending um þvagfærasýkingu eða aðra sjúkdóma og rétt er að leita læknis þegar þannig stendur á. Þegar fer að líða á breytingaskeið kvenna fer að gæta áhrifa á slímhúð vegna minnkandi hormóna og þá finna margar konur fyrir bráðaþörf og jafnvel bráðaþvagleka. Hormón og lyf sem hemja virkni þvagblöðrunnar með því að draga úr ósjálfráðum samdráttum geta hjálpað mikið við þessar aðstæður. Karlar geta einnig fundið fyrir bráðaþvagleka og fengið blöðrubólgu þótt þessir kvillar séu algengari hjá konum. Þeir finna einnig oft fyrir því að erfiðara er að halda í sér eftir því sem árin færast yfir en karlar gera mun sjaldnar grindarbotnsæfingar en konur þótt þeir stundi aðra líkamsrækt.
Auðvelt að meðhöndla
Í flestum tilfellum er auðvelt að meðhöndla þvagleka og margt er hægt að gera. Áreynsluleki má eins og áður sagði koma í veg fyrir með skipulagðri þjálfun grindarbotnsvöðvanna. Einnig eru til lyf sem hemja virkni blöðrunnar og draga úr ósjálfráðum samdrætti og lyf sem sprautað er undir slímhúð þvagrásar til að þrengja hana og auka viðnámið. Raförvun með sérstökum tækjabúnaði í leggöngum og endaþarmi þjálfar grindarbotninn. Skurðaðgerð er til að færa þvagrásar og blöðrumótin upp og fram að lífbeininu. Lengi vel kröfðust þessar aðgerðir innlagnar á sjúkrahús í 2–6 daga og oftast var sjúklingurinn óvinnufær lengi á eftir. Nýlega var farið að beita nýrri tækni þar sem notað er svokallað TVT band en þá er ekki nauðsynlegt að leggja fólk inn og það er yfirleitt mun fljótara að jafna sig.
„Ég hef glímt við þvagleka frá því seint á þrítugsaldri,“ segir fimmtíu og sex ára gömul kona. „Ég eignaðist þá mitt fyrsta barn og fæðingin var mjög erfið. Lengi á eftir átti ég í erfiðleikum með að stjórna bæði þvagláti og hægðum. Smátt og smátt lagaðist þetta en ef ég fékk hastarleg hóstaköst gat lekið þvag úr blöðrunni ef hún var full. Þegar breytingaskeiðið byrjaði jókst þessi vandi og nú get ég hvorki hóstað né hnerrað án þess að eitthvað leki. Ég á sömuleiðis erfitt með að halda lengi í mér og það hefur komið fyrir við óvænta áreynslu á kviðvöðvana að ég hreinlega pissa á mig. Ég fékk slæma pest um daginn og henni fylgdu mikil uppköst. Í eitt skipti þegar ég hljóp fram til að kasta upp missti ég þvag um leið og ég kúgaðist.
Ég þarf auðvitað ekki að segja neinum hversu ömurlegt þetta er. Ég hef reynt að nota þunn dömubindi til að grípa lekann en ég hef stöðugar áhyggjur af því að af mér finnist lykt. Það kemur fyrir að ég fari í sturtu oft á dag og skipti um nærbuxur tvisvar til þrisvar. Ég reyni alltaf að fara á klósettið áður en ég fer eitthvað út til að tryggja að mér verði ekki of mikið mál meðan ég er á ferðinni. Eins og allir vita auka ýmsir drykkir á þörf okkar fyrir þvaglát og ég kýs að láta bjór, kaffi og vín alveg vera nema ég viti að aðgengileg salerni séu í næsta nágrenni við mig þegar ég drekk slíkt.
Ég fer helst ekki í líkamsrækt nema vel undirbúin en ég get stundað göngur og létta leikfimi. Ég fer ekki í eróbik eða neitt sem krefst þess að maður hoppi eða stökkvi. Ég fer heldur ekki í ferðalög nema ég sé viss um að ég stjórni ferðinni sjálf og geti stoppað þegar mér í mál. Ástandið var búið að vera slæmt lengi þegar ég loksins þorði að tala um þetta við vinkonu mína sem er hjúkrunarfræðingur og hún kenndi mér að gera grindarbotnsæfingar. Þær hafa hjálpað mér töluvert. Í leikfimi, þegar ég var unglingur, var mikið talað um grindarbotnsæfingar og við hvattar til að gera þær. Mér fannst þetta bull og fyndið að hugsa til þess að konur stæðu í biðröðum eða við eldavélina og spenntu grindarbotninn eins og okkur var ráðlagt en nú geri ég þetta sjálf.“
Nokkrar staðreyndir um þvagleka
Talið er að 10–15% kvenna þjáist af þvagleka
Konur beita ýmsum ráðum til að leyna vandanum, m.a. drekka minna, hreyfa sig ekki, pissa oftar og nota dömubindi stöðugt.
Þvagleka fylgja vandamál eins og þunglyndi og félagsleg einangrun og auk þess er algengt að konur fái útbrot og ertingu við þvagrás og þvagfærasýkingar vegna þess að þvagið liggur stöðugt við þvagrásaropið.
Þvagleki er dýrt vandamál. Í Svíþjóð er talið að vandamálið kosti heilbrigðiskerfið um 1800 milljónir sænskra króna. Kostnaðurinn felst aðallega í því að aldraðn fólk sem þjáist af þvagleka getur ekki búið eitt og verður að fara inn á stofnanir.
Þvagleka má auðveldlega meðhöndla og til að mynda læknast 50% kvenna af þvagleka með því að gera grindarbotnsæfingar.
