Flestir muna líklega eftir að hafa í æsku sinni og ungdómi heyrt eldra fólk tala um hversu miklu betra allt hafi verið þegar það sjálft var ungt. Ungdómur hvers tíma er alltaf á hraðri niðurleið í huga þeirra sem þannig hugsa og nútíminn markaður firringu og illsku. En af hverju skyldi þetta vera? Var allt miklu betra hér áður fyrr eða er minnið að plata okkur? Að mörgu leyti er svarið við seinni spurningunni já og þegar skoðað er hvers vegna fæst svar við þeirri fyrri.
Auðvitað ráðast svörin líka að miklu leyti af því hvaða árabil verið er að tala um og hvar fólk ólst upp og bjó. Hér á landi muna til að mynda margir uppgangstíma eftirstríðsáranna, gott efnahagslegt gengi og mikla bjartsýni á framtíðina. Verið var að byggja upp menntakerfi og í fyrsta sinn höfðu öll börn og ungmenni aðgang að menntun. Það voru vissulega góðir tímar. En þá eins og nú var hagur heimila misjafn, stuðningur í veikindum lítill og margir bjuggu við kröpp kjör og aðstæður sem voru verri en myndu bjóðast nú.
Samvera inni á heimilum var meiri, foreldrar tóku meiri þátt í lífi barna sinna og öfugt og mikil menntun fór fram inni á heimilunum. Margir muna einnig mikla samheldni, samhjálp og samstöðu í uppbyggingu sveitabæja, þorpa, stærra bæja og Reykjavíkurborgar. Meiri samgangur var milli fólks og einmanaleiki því minni. Í ofgnótt nútímasamfélaga býr fólk rýmra, á meira en deilir minna með öðrum.
Meira sjálfstæði en minni samskipti
Með tilkomu lífeyrissjóðakerfisins var eldra fólki gefinn kostur á að halda sjálfstæði sínu langt fram eftir aldri og í raun velja sinn lífsstíl. Áður voru flestir háðir afkomendum sínum eða ættingjum þegar starfsgetan minnkaði. Þótt það sé vissulega blessun að hafa val og geta stjórnað lífi sínu sjálfur þýðir þetta engu að síður í mörgum tilfellum minni samskipti við börn og barnabörn og meiri einsemd.
Hér áður fyrr voru bækur og sjálfsnám algeng afþreying. Fólk las sér til og náði sér í þekkingu sem það þurfti á að halda en nú er öll dægrastytting í meira mæli að verða tæknivædd. Skjárinn hefur tekið við að bókinni. Aukinn bílaumferð, meiri hraði og stærri bílar hafa einnig skapað meiri hættur í umhverfinu og börn geta því ekki á sama hátt og áður leikið sér úti óhrædd og farið ferða sinna óstudd. Lífið bauð upp á meiri friðsæld, fleiri dauðar stundir og tíma til ígrundunar og yfirvegunar.
Hvað er betra í dag?
En margt hefur líka breyst til batnaðar. Tæknin hefur létt okkur vinnuna, yfirtekið mörg erfið verk og skapað nýja möguleika. Vísindin hafa fundið leiðir til að lækna ótal sjúkdóma og létta líf sjúklinga í mörgum tilfellum. Við lifum lengur, höfum meiri möguleika á að njóta lífsins. Við búum við aðgengi að hollara fæði, betra húsnæði, meira hreinlæti og getum kallað fram ótrúlegt magn þekkingar og upplýsinga með því einu að hamra nokkrum sinnum á lyklaborðið. Það þarf ekki lengur að labba út á bókasafn.
Muni fleiri en áður búa við gott efnahagslegt öryggi og allir hafa aðgang að heilbrigðisþjónustu. Á öllu þessu má finna galla en engu að síður eru hér stór stökk fram á við miðað við það sem áður var.
En af hverju finnst okkur þá að allt hafi verið betra hér áður? Í rannsókn á minni fólks frá árinu 2011 komust vísindamenn að því að eldri borgarar nota heilann öðruvísi en yngra fólk sérstaklega hvað varðar geymslu minninga. Rannsóknarteymið greindi aldurstengdar breytingar í heilanum hjá þátttakendum en mældir voru tveir hópar eldra og yngra fólks. Fólkinu voru sýndar staðlaðar myndir sem sýndu hlutlausa eða mjög neikvæða atburði. Þátttakendur voru beðnir um að raða myndunum á ánægjukvarða, á meðan heilavirkni þeirra var mæld. Hálftíma síðar voru þeir beðnir um að rifja upp hvað var á myndunum. Niðurstaðan var sú að elstu þátttakendurnir mundu færri neikvæðar myndir en yngri þátttakendurnir.
Minnið mildar áföllin
Heilaskannanir sýndu að þótt bæði yngri og eldri hópurinn hefðu svipaða virkni í tilfinningahlutum heilans, þá var munur á því hvernig þessir hlutar tengdust og unnu með öðrum hlutum heilans. Við höfum sem sagt tilhneigingu til að gleyma slæmum og erfiðum hlutum eða milda þá í minningunni og sú hneigð eykst með árunum. Margir tala um að í minningunni hafi alltaf verið gott veður þegar þeir voru börn og þar er einmitt minnið að blekkja okkur, gera okkur lífið bærilegra og betra með því að hjálpa okkur að muna frekar hið góða og bregða ljóma á fyrri reynslu og upplifanir.
Þó að það sé umdeilt hvort hlutirnir hafi verið betri áður eða ekki hefur margs konar mikilvæg þróun átt sér stað á undanförnum áratugum sem hefur gert samfélagið betra en það var áður. Til dæmis má nefna að ungt fólk getur stjórnað því hve mörg börn það eignast og þess vegna skapað þeim betri lífsskilyrði en áður var mögulegt. Við höfum öll kost á að ferðast, kynnast heiminum, menntast, velja heilbrigðan lífsstíl og lifa lengi og lifa vel.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
