Íslendingar eiga orðtakið að vera saddur lífdaga og það er stundum notað þegar fólk deyr eftir langvarandi erfið veikindi. Orðasambandið fær hins vegar aðra og óheillavænlegri merkingu þegar það er tengt við sjálfsvíg aldraðra. Þau er algengari en marga grunar og sá aldraði skipuleggur dánarstundina með löngum fyrirvara.
En eru þeir sem grípa til þessa úrræðis virkilega búnir að fá nóg af lífinu? Það er ekki endilega víst. Oft tengist ákvörðunin erfiðum lífsaðstæðum og geðrænum vanda. Viðkomandi missir vonina og trúna á framtíðina og þátt í því á versnandi heilsa, lítil tengsl við aðra, missi eða ágreiningur við annað fólk. Það kann að vera að viðkomandi finnist sér hafnað. Viðkomandi sér enga aðra leið út ekki hvað síst aldurs síns.
Flestir sem eru í sjálfsvígshættu eiga það sameiginlegt að þeim finnst lífið algjörlega óbærilegt. Sjálfsvígstíðni hjá þeim sem eru 75 ára og eldri er 11,5 á hverja 100.000 íbúa. Vegna smæðar þjóðarinnar birtir Embætti Landlæknis almennt ekki sundurliðaða árlega tíðni fyrir smæstu aldurshópa eldri borgara til að vernda friðhelgi og vegna þess að litlar breytingar í fjölda gefa skekkt hlutfall. Karlar yfir 85 ára aldri eru efstir í sjálfsvígstölfræðinni. Allir geta verið sammála um að hvert sjálfsvíg er einu dauðsfalli of mikið og vert að leggja sig fram um að koma í veg fyrir þau.
Sjálfsvígsferlið
Margt eldra fólk býr við ýmiss konar kvilla, en það hefur oft lært að takast á við álag og veit að flest gengur yfir með tímanum. Sá er kosturinn við að hafa mikla lífsreynslu. Sá hópur aldraðra sem endar líf sitt með sjálfsvígi er fólk sem verður hjálparvana og háð aðstoð eftir langt líf þar sem það hefur bjargað sér sjálft og lagt metnað sinn í að vera sjálfbjarga og ekki þurfa að reiða sig á aðra. Það að geta ekki lengur séð um sig sjálft og upplifa sig einungis sem byrði getur verið mjög erfitt. Sumt eldra fólk hefur auk þess litla trú á því að einhver geti hjálpað því eða skilið það og er ekki vant því að biðja um hjálp. Þetta á sérstaklega við um eldri karla sem hafa litla reynslu af því að setja í orð erfið mál og tilfinningar.
Þegar aldraðir svipta sig lífi hafa þeir oft undirbúðið sig lengi. Þungar hugsanir koma sífellt aftur: „Ég verð aldrei betri til heilsunnar og allur sársauki hverfur ef ég bara gæti sofnað og aldrei vaknað aftur.“ Síðan fara slíkar hugsanir að snúast um aðferðir við sjálfsvíg, hvenær og hvernig lífinu skuli ljúka og að lokum verður bilið milli hugsunar og athafnar ekki lengur langt. Þegar viðkomandi lætur til skarar skríða kemur það ættingjum og vinum oft verulega á óvart. Sumir standa vissulega alveg einir, en langflestir hafa einhvern í kringum sig. Fyrir fjölskyldu og vini er mikilvægt að vita að sjálfsvíg hjá öldruðum gerast sjaldan vegna skyndiákvörðunar. Þess vegna er mögulegt að hjálpa og ná til viðkomandi áður en það er of seint. Í grein á vef Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga er finna áhugaverða grein um hvernig heilbrigðisstarfsfólk getur greint hættumerki og rétt fram hjálparhönd. Margt af því á einnig við um fjölskyldu og vini.
Þeir sem standa næst hinum aldraða vita betur en ókunnugir hvað hann hefur verið að ganga í gegnum. Sorg vegna makamissis, veikindi, einmanaleiki, skortur á afþreyingu og sú tilfinning að hafa engan tilgang lengur eru meðal þess sem veldur andlegri vanlíðan og þunglyndi hjá öldruðum. Að fylgjast með hvort virkni hafi minnkað, einangrun aukist og hlusta eftir yfirlýsingum á borð við: „Ég get þetta ekki lengur“ eru leiðir fyrir aðstandendur til að meta hvort vanlíðan hafi aukist og hvort hætta sé á ferðum. Við verðum líka að þora að tala um sjálfsvíg og þunglyndi og stundum er gott að spyrja bara beint: „Glímir þú við þunglyndi, ertu með sjálfsvígshugsanir?“
Viðkvæmur hópur
Jafnvel fólk komið er vel á efri ár og er vel sjálfbjarga á sína erfiðu tíma. En ef það býr eitt og langur tími líður milli þess sem einhver lítur við getur einmanaleiki orðið alvarlegt vandamál. Versnandi heilsa getur valdið því að fólk komist ekki út í félagsstarf eða aðrar athafnir. Viðkvæmasti hópurinn er gamlir, einhleypir karlar og sú upplifun þeirra að vera einskis virði. Það tengist iðulega skertri færni og hjálparleysi. Það þarf ekki að hafa gerst neitt sérstakt til þess að þunglyndið taki yfirhöndina. Ólíklegt er að það hellist yfir mun líklegra er að nagandi tilfinning um að maður hafi lítið til að lifa fyrir setjist að í sálinni. Einmanaleiki og skortur á félagslegum stuðningi leikur þar stórt hlutverk.
Öldrað kona sem bjó í fjölbýlishúsi ásamt dóttur sinni og fjölskyldu sinni reyndi sjálfsvíg fyrir ekki löngu síðan. Hún hafði alltaf verið mjög sjálfstæð og ákveðin manneskja, var sú sem hjálpaði, ekki sú sem naut aðstoðar. Smám saman varð hún háðari fjölskyldunni. Hún var með nokkra langvinna og erfiða sjúkdóma sem ollu verkjum og þær stundir komu að hún gat ekki sinnt sjálfri sér og heimilinu eins vel og áður. Fjölskyldan tók ekki eftir neinum merkjum um þunglyndi. Hún var vön að borða morgunverð á sunnudögum með þeim en einn sunnudaginn kom hún ekki.
Dóttir hennar fann hana í rúminu meðvitundarlausa en það mátti greina andardrátt. Á náttborðinu var tómt lyfjaglas og bréf þar sem hún útskýrir að hún sé orðin þreytt á lífinu, það sé henni að mestu leyti kvöl og hún vilji deyja. Að lokum bað hún fjölskylduna að kalla ekki á hjálp fyrr en allt sé búið. Þau fóru ekki eftir því og gamla konan fékk aukna aðstoð við verkjastillingu og eftir samtöl við geðlækna náði hún að sætta sig við og fagna þeirri hjálp sem hún naut við dagleg verkefni.
Viðhorf almennings hluti vandans
Hluta vandans má rekja til viðhorfa okkar til ellinnar. Heilbrigðu eldra fólki líður almennt vel á Íslandi. Aðstæður þeirra sem geta ekki lengur ráðið við lífið og verða háðir hjálp eru hins vegar allt aðrar. Undir lok lífsins hjá mörgum kemur tímabil þar sem sú er raunin. Við höfum hugsanlega lagt of mikla áherslu á að aðeins þeir heilbrigðu og virku séu verðmætir. Þeir veiku finna til vanmáttar og finnst þeir reglulega minntir á að þeir séu annars flokks borgarar. Heilsuleysi og skert færni er að þeirra mati nokkuð sem allir taka eftir og sýna óþolinmæði og pirring. Þeim finnst þeir einnig vera byrði á ættingjum og samfélaginu almennt. Þessu getum við öll breytt og með því að hlusta og horfa skynjað og skilið líðan meðborgara okkar betur.
Hér er linkur á áhugaverða grein eftir Dr. Eydísi Kristínu Sveinbjarnardóttur geðhjúkrunarfræðing, prófessor og forstöðumann fræðasviðs geðhjúkrunar við Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideild HÍ og Landspítala, Guðrúnu Jónu Guðlaugsdóttur hjúkrunarfræðing og verkefnastjória sjálfsvígsforvarna hjá Lífsbrú – miðstöð sjálfsvígsforvarna hjá Embætti landlæknis og Dr. Merrie J. Kaas professor emeritus at the University of Minnesota, Advanced Practice Registered Nurse, PsychiatricMental Health Clinical Nurse Specialists, Fellow of the American Academy of Nursing (FAAN)
https://www.hjukrun.is/greinar/sjalfsvig-medal-eldra-folksTop of Form
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
