Áttræð ljósmóðir tók á móti tvíburum í heimahúsi á Selfossi 1970

,,Ég hafði ekki hugmynd um að ég gengi með tvíbura,“ segir Rannveig Þórðardóttir þegar hún rifjar upp fæðingu dætra sinna, þeirra Þórdísar og Maríu Kristínar Örlygsdætra, árið 1970. Það er engum vafa undirorpið að tvíburarnir hennar eru eineggja, svo líkar eru þær í útliti.

Gunna ljósa, eða Guðrún Eiríksdóttir, starfaði sem ljósmóðir allan sinn starfsaldur í Villingaholtshreppi þar sem Rannveig var sjálf fædd en Gunna ljósa tók líka á móti henni. Móðir Rannveigar, Vigdís Kristjánsdóttir, leysti af sem organisti í Villingaholtskirkju en var líka stundum aðstoðarkona Gunnu ljósu í allmörg ár. „Mamma vildi endilega að Gunna annaðist mig á minni fyrstu meðgöngu,“ segir Rannveig. „Hún sagði líka alltaf að Gunna hefði verið næm og vitað lengra en nef hennar náði,“ segir Rannveig og brosir.

Grunaði að börnin væru tvö

Rannveig segir að þegar fæðingin hafi verið af staðin hafi Gunna ljósa viðurkennt að hana hafi grunað að hún gengi með tvíbura því hún hafi verið ansi sver. „Gunna vildi ekki hræða mig og sagði mér því ekki grun sinn en hún vildi að ég færi líka í skoðun upp á spítala. Ég hafði aldrei gengið með barn og hafði því ekki samanburðinn og þar sem enginn sagði neitt um tvíbura í þeirri skoðun hugsaði Gunna sem svo að kannski gengi ég bara með eitt barn.“ Guðrún efaðist greinilega um eigin hæfni þegar læknarnir, sem vafalaust voru voru allir karlmenn, gerðu ekki athugasemd svo áfram var haldið og heimafæðingin undirbúin.

„Læknarnir á spítalanum voru síðan ekki ánægðir eftir á að ég hafði fætt börnin í heimahúsi því tvíburafæðingu fylgir alltaf áhætta og stelpurnar voru 9 merkur hvor. En það var sko sannarlega Gunnu ljósu að þakka að allt fór vel því sú sem fæddist síðar sneri ekki rétt. Fæðingar, sem Gunna tók að sér, höfðu undantekningalaust gengið vel svo mamma trúði því að yfir henni væri haldið verndarhendi og lagði ríka áherslu á að Gunna tæki á móti mínu fyrsta barni sem reyndust svo verða tvö í einu,“ segir Rannveig og brosir. „Læknirinn sem kom svo að skoða mig eftir fæðinguna sagði að hann hefði aldrei leyft mér að fæða tvíbura heima, hann hefði sent mig til Reykjavíkur. En þetta fór allt svona vel og það var ekki læknunum að þakka heldur Gunnu ljósu,“ segir Rannveig ákveðin.

Aprílgabb

Afmælisdagur Þórdísar og Maríu er 31. mars sem þýðir að það var kominn 1. apríl þegar hringt var út og fólk látið vita að fæddir væru tvíburar en ekki bara eitt barn. „Þá héldu allir að þetta væri aprílgabb,“ segir Rannveig hlæjandi. Mamma hafði saumað utan um vögguna en fór svo til að kaupa meira efni og þá sagði Gauja í efnabúðinni: ,,Hva… var þetta ekki nóg efni sem þú fékkst Dísa mín?“ og mamma svaraði stolt: „Nei, það komu bara tvær stelpur svo nú þarf ég að sauma utan um aðra vöggu!“ Svo þegar fólk hafði áttað sig á að þetta var ekki aprílgabb var síminn rauðglóandi í marga daga því allir vildu bjóða vöggu og allt sem nauðsynlegt var í svona aðstæðum svo allir í sveitinni hjálpuðust að til að allt gengi vel.“

Fylgjan brennd

Bróðir Rannveigar var viðstaddur fæðinguna og gerði mikið gagn. „Hann tók fylgjuna til dæmis og fór með hana út og benndi,“ segir Rannveig. „Það var gömul hefð og táknræn athöfn sem oft var viðhöfð eftir fæðingu barns og átti eflaust að tákna gæfu til handa nýfæddu manneskjunni,“ segir hún en fæðing tvíburanna hennar er sannarlega lýsing á gamla Íslandi.

Amman 57 ára þegar hún fékk tvíburana í fangið

Vigdís, amma tvíburanna, var fædd 1913 og tvíburarnir 1970. Hún var því 57 ára þegar hún tók til við að annast barnabörn sín því Rannveig fór að vinna um leið og hún var búin að jafna sig eftir fæðinguna. Fyrst í Siggabúð og svo í prentsmiðju Suðurlands. Ég sá til dæmis um að rukka fyrir Hafstein pentara og hann sagði stundum: „Taktu nú mömmu þína og tvíburana með í bíltúr,“ þegar ég þurfti að fara lengra að rukka, til dæmis á Hvolsvöll. Það vildu allir allt fyrir mig gera, ekki síst Siggi í Siggabúð. Stelpurnar voru þá settar í barnastóla og þeir settir í bílsætin. Þetta var fyrir tíma nútíma barnabílstóla og þætti ekki boðlegt í dag,“ segir Rannveig brosandi.

Þórdís og María fóru því aldrei í neina pössun til vandalausra. Þær fæddust í húsi afa þeirra og ömmu og fyrstu þrjú ár ævi þeirra var heimur þeirra Smáratún númer 20b á Selfossi. Þeim varð svo ekki misdægurt fyrr en þær fluttu með foreldrum sínum til Reykjavíkur, þá orðnar þriggja ára. Þá fyrst segir Rannveig að þær hafi farið að taka pestir. „Fram að því voru þær mest bara með ömmu sinni og afa og mér,“ segir hún.

Pabbinn í námi fyrstu þrjú ár tvíburanna

Faðir tvíburanna, Örlygur Jónasson, var í verkfræðinámi í Lundi fyrstu þrjú ár þeirra. Hann hafði auðvitað ekki hugmynd um að von væri á tveimur börnum frekar en aðrir og þegar var svo hringt í hann og honum tilkynnt að hann væri orðinn faðir tveggja dætra hváði hann mjög hátt og sagði: „Ha, tvö börn?“ Það var ekkert um að ræða að hann kæmi heim svo hann hélt bara áfram og kláraði verkfræðinámið. Þetta var hægt af því amma þeirra og afi tóku verkefnið bara að sér. Hann var því erlendis fyrstu þrjú ár dætra sinna.

Fannst eins og verið væri að taka börnin frá þeim

Eftir námið fékk Örlygur svo vinnu hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur og fjölskydan flutti til Reykjavíkur. „Mömmu og pabba fannst eins og ég væri að taka börnin frá þeim því mamma annaðist stelpurnar bæði á nóttunni og daginn. Ég gat ekki verið með þær báðar hjá mér á nóttunni á meðan þær voru litlar svo við ákváðum að önnur yrði inn hjá mömmu og pabba og hin hjá mér og svo skiptum við aðra hverja viku. Þetta gerðum vil til að þær vendust á okkur öll og allt gekk þetta vel. Það einfaldaði málið að ég gat ekki haft þær á brjósti en þær döfnuðu mjög vel alveg frá byrjun þrátt fyrir það. Ég veit samt að mamma var orðin þreytt því það er meira en að segja það að sjá um nýfædd börn, hvað þá um tvö í einu. Hún var alger hetja og ég veit að hún meinti það þegar hún sagðist myndi sakna þeirra ógurlega og pabbi líka,“ segir Rannveig.

Var heimavinnandi í Reykjavík

Þegar Rannveig og Örlygur settust að í Reykjavík ákváðu þau að þar sem hann væri kominn í vel launaða vinnu skyldi Rannveig vera heima með börnin frekar en fara út að vinna. Tveimur árum seinna fæddist bróðir þeirra og svo aftur annar bróðir 1981.

Rannveig fór þó fljótlega að vinna heima því hún hafði lært saumaskap hjá móður sinni og ömmu og gat fljótlega unnið sér inn pening með saumum. „Amma saumaði og prjónaði öll okkar föt og á myndum sjáum við að hún hefur verið snillingur í höndunum,“ segja tvíburarnir. „Mamma lærði svo hjá henni og varð auðvitað líka sami snillingurinn.“

Fluttu á Hvolsvöll

„Mömmu leiddist í Reykjavík og þá fluttum við á Selfoss aftur svo við fórum í annan bekk þar,“ segja þær Þórdís og María og voru þá aftur komnar í námunda við ömmu þeirra og afa. „Þar vorum við í skóla og pabbi keyrði daglega til Reykjavíkur þangað til hann fékk góða stöðu á Hvolsvelli en þá vorum við að fara í 5. bekk. Þetta var 1981 og  mamma ólétt af yngsta bróður okkar. Þar kláruðm við grunnskólann og mamma varð sjálfstætt starfandi saumakona.“

Náttúran sér um sína 

Þegar hugsað er til þess sem getur farið úrskeiðis við barnsfæðingar má líkja fæðingu þeirra Maríu Kristínar og Þórdísar við einhvers konar kraftaverk. Gunna ljósa var reynslumikil og vissi sínu viti eftir að hafa aðstoðað

ótal konur við fæðingar. Sagan segir líka að Gunna hafi verið næm og að draumar hennar hafi verið þannig að hún hafi verið sannfærð um að fæðing Rannveigar myndi ganga vel. Þess vegna hafi hún treysti sér í þetta stóra verkefni. María Kristín og Þórdís eru gangandi dæmi um vel heppnaða tvíburafæðingu þótt í dag vitum við að ákjósanlegra sé að fjölburafæðingar fari fram á fæðingardeildum. Fyrir tíma fullkominna sjúkrahúsa voru konur eins og Gunna ljósa mikilvægustu manneskjur í samfélaginu því þær gátu gert það sem aðrir gátu ekki.

Gunna ljósa treysti líka á öflin sem hún trúði að myndu hjálpa sér við að taka á móti nýju lífi sem var og er það mikilvægasta í öllum heiminum.

Sólveig Baldursdóttir, blaðamaður Lifðu núna skrifar.