Hvað ungur nemur, gamall temur segir íslenskt máltæki. Það vísar til þess að við sem eldri erum verðum fyrirmyndir og lærimeistarar þeirra yngri. Sá sem fyrstur sagði að við gætum ekki lært af reynslu annarra hafði nefnilega algjörlega rangt fyrir sér. Lexíurnar eru hugsanlega ekki þær sömu en það hvernig annað fólk hagar lífi sínu getur gefið okkur hinum frábærar vísbendingar um hvernig við getum bætt okkar nú eða hvað við ættum alls ekki að gera.
Rannsóknir sýna að lykillinn að löngu og farsælu lífi felst ekki hvað síst í einfaldri hversdagsrútínu. Að temja sér daglega hreyfingu, útiveru og ást á hollum og góðum mat er fín byrjun en eitt annað þarf til, tilgang eða hlutverk. Við nærumst nefnilega ekki hvað síst á því að finnast við skila af okkur verðmætum, annað hvort til einstakra persóna eða samfélagsins alls. Við viljum skila arfleifð, einhverju sem lifir okkur.
Líklega hefur alltaf fylgt manninum löngunin til að lifa lengi og lifa vel. Í dag er æ algengara að fólk verði nírætt og jafnvel tírætt. Sumir þeirra halda andlegum kröftum fram á andlátsstund og jafnvel góðri líkamlegri færni. Hvað er það sem gerir það sem stjórnar því að þetta fólk nær að halda orku, lifandi forvitni og lífsgleði? Hvað getum við lært af þeim? Hvað temja þeir gömlu sér?
Góð heilsa fram á andlátsstund
Fyrir nokkrum áratugum fóru vísindamenn að rannsaka einmitt þetta. Þeir uppgötvuðu nokkur svæði í heiminum þar sem óvenjumargir lifa lengi og halda heilsu langt fram á efri ár. Þessi svæði eru kölluð á ensku Blue Zones, eða blá svæði. Fljótlega varð ljóst að það voru ekki endilega svæðin eða staðirnir þar sem fólkið bjó sem gáfu svarið heldur hvernig fólkið sjálft lifði og hvernig samfélagi það tilheyrði. Þarna var ekki endilega iðkuð erfið líkamsræt eða fylgt ströngu mataræði. Fólkið hreyfði sig við dagleg störf og afþreyingu og borðaði mat úr náttúrulegum og góðum hráefnum fengnum úr nærumhverfinu. Því til viðbótar hafði gamla fólkið hlutverk. Það naut virðingar í samfélagi sínu, gengdi hlutverki og hafði sterk félagsleg tengsl.
Hér á Íslandi erum við sífellt í leit að nýrri afþreyingu, helst einhverju sem skiptir hratt um svip eins og myndir á skjám. Við sitjum við tölvuna og látum hana mata okkur á áhugaverðu efni, skiptum á milli síðna hraðar en hönd á festir og eftir nokkurra klukkustunda setu förum við inn í líkamsræktarsal til að hlaupa á hlaupabretti eða hjóla á æfingahjóli. Ræktun sambanda og samskipta gleymist. „Life is what happens when your busy making other plans,“ sagði John Lennon og náði þarna að kjarna mistökin sem við gerum flest. Nefnilega að lifa í framtíð eða fortíð fremur en í núinu.
Hreyfing er lykilatriði þegar kemur að því að lifa vel og halda heilsu en hún þarf ekki að krefjandi, þung og leiðinleg skylda. Hana er hægt að flétta inn í daglegt mynstur og gera hana að ánægjulegum hluta hversdagsins. Hún á að vera náttúrulegur hluti af hversdeginum, en ekki eitthvað sem þarf að troða inn á milli annarra verkefna.
Maturinn gegnir einnig mikilvægu hlutverki en hann þarf ekki að vera þurrar kjúklingabringur og grænmeti upp á hvern dag. Það er heldur engin ofurfæða til sem uppfyllir allar þarfir og læknar öll mein. Á bláu-svæðunum borðar fólk mikið af grænmeti, belgjurtum, ávöxtum og grófum, lítt unnum matvælum.
Ekki gleyma að njóta
Matseðillinn skiptir auðvitað máli, en ekki síður hvernig við borðum. Máltíðir eiga og þurfa að taka sinn tíma. Það er dásamlegt þegar fólk safnast saman við matborðið og nýtur bæði matarins og samverunnar. Því það er eitt sem bláu-svæðin eiga öll sameiginlegt, samfélag og samvera. Fjölskylda, vinir og fólk sem lætur sér annt um hvert annað tekur þátt í lífi hvers annars. Matar á líka að njóta og hann þarf ekki að óttast. Við megum ekki verða svo upptekin af þyngd eða þyngdartapi að við gleymum hversu mjög góður matur getur nært lífsþorstann. Sífellt fleiri rannsóknir staðfesta að góð félagsleg tengsl hafa mikla þýðingu fyrir bæði heilsu og lífsgæði. Kannski er það þess vegna sem kaffibolli með góðum vini getur stundum verið betri lækning en pilla uppskrifuð frá lækni.
Sjálfsrækt og umhyggja fyrir eigin heilsu á að byggja á þeim venjum sem við getum lifað með til lengri tíma. Njótum því matar, verum virk, hvetjum og fáum hvatningu frá öðrum. Það eykur færni í að takast á við lífið, finna sér tilgang og skapa sér sess í samfélagi. Kannski langar okkur ekkert endilega að verða hundrað ára en okkur langar örugglega öllum að njóta allra þeirra ára sem okkur verður úthlutað til fulls.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
