Árlega svíkja netsvikarar um það bil 400 milljónir króna af Íslendingum. Upphæðirnar eru mun hærri annars staðar í heiminum og þessi faraldur svika er sérlega illviðráðanlegur, ekki hvað síst vegna þess að því fylgir mikil skömm að hafa látið blekkjast og margir kæra þess vegna ekki. Í Bandaríkjunum hefur samband eldri borgara, American Association of Retired Persons, AARP, stofnað sjálfshjálparhóp fyrir eftirlaunafólk sem hefur orðið fórnarlömb svikara.
Á vef samtakanna er sagt frá Pam, konu rétt undir sextugt, sem skráði sig á stefnumótasíðu. Ekki leið á löngu þar til hún var komin í textasamband við mann. Hann sagðist vera háttsettur í hernum og staðsettur á ófriðarsvæði. Hann væri einmana og daglega í hættu því margskonar aðstæður kæmu upp vegna stríðsins. Þau voru búin að tala saman í þónokkurn tíma þegar hann bað hana að lána sér peninga. Hún samþykkti og sendi honum 2500 dollara. Það varð til þess að hann bað hana aftur og nú um hærri upphæð og þannig hélt þetta áfram þar til Pam var búin að veðsetja húsið sitt í viðleitni til að hjálpa þessum einmana góðvini sínum. Allan tímann var hún sannfærð um að hann myndi borga til baka, þörf hans væri tímabundin vegna erfiðra aðstæðna og að hann væri fullkomlega heiðarlegur.
Þegar tengdasonur Pam hóf að rannsaka málið var hann fljótur að sjá að tengdamóðir hans hafði verið illilega blekkt og maðurinn sem hún hafði talað við allan þennan tíma var ekki til. Þetta var Pam mikið áfall og hún gerði sér ljóst að peningana fengi hún ekki til baka. Henni leið mjög illa og fannst hún ekki geta talað við neinn um það sem hafði gerst, átti von á vinir hennar og fjölskylda myndu dæma hana og telja hana heimska að hafa verið svo hrekklaus. Vinnufélagarnir máttu alls ekki vita þetta því þá gætu þeir talið að henni væri ekki treystandi til að fara með peninga og þar með gæti hún ekki gegnt starfi sínu skammlaust. Ef það hefði gerst hefði Pam ekki getað haldið húsinu sínu.
Öruggur staður til að tala
Pam frétti hins vegar af sjálfshjálparhópi AARP-samtakanna og hóf að taka þátt í farfundum hans. Þar gat hún talað hreinskilnislega um það sem hafði gerst og hvaða áhrif það hafði á hana bæði tilfinningalega og fjárhagslega. Fljótlega varð henni ljóst að hún var alls ekki ein um að vera í þessari stöðu og allar sjálfsásakanir væru þýðingarlausar. Hún hafði einfaldlega lent í klóm snjallra glæpamanna sem hafa þróað aðferðir sínar í langan tíma. Smátt og smátt gat hún því byggt upp sjálfstraust að nýju og áttað sig á stöðunni.
„Við bjóðum öruggan stað til að átta sig á tilfinngalegu áhrifunum … vegna þess að þau eru oft mun alvarlegri en fjárhagslega tjónið,“ segir Liz Buser, yfirráðgjafi hjá, Fraud Prevention Programs en það er samstarsaðili AARP við uppbyggingu sjálfshjálparhópanna. Sextán sjálfboðaliðar stjórna hópunum og allir hafa þeir reynslu og þekkingu á svikum. Liz bendir einnig á að reknar séu hjálparlínur víða um Bandaríkin fyrir fólk í sömu aðstöðu og Pam en talið er að 7,7 billjónir dollara séu sviknir út úr Bandaríkjamönnum árlega. Þar í landi er talað um faraldur.
Margir þolendur svika af þessu tagi greinast með áfallastreitu í kjölfarið og fólk er lengi að jafna sig. Það finnur fyrir mikilli þreytu og tilfinningalegum sveiflum sem gerir þeim erfitt fyrir í daglega lífinu. Fæstir ná að halda lífi sínu áfram óbreyttu. Flestir þurfa að aðlagast nýjum veruleika hvað efnahaginn varðar og sumir missa allt. Það að missa heimili sitt og fjárahaglegt öryggi er mikið áfall en þegar svikarinn hefur annað hvort náð að telja fólkinu trú um að hann sé ástfanginn af því eða vinur þess missir það auk þess traust á samböndum og á erfitt með að tengjast öðrum. Allir upplifa sjálfásakanir, samviskubit, djúpstæða skömm og missi sjálfstrausts. Það getur orðið til þess að fólk einangrar sig og hættir að taka þátt í athöfnum sem það áður naut þess að vera með í.
Löng leið til bata
Það tók Pam tvö ár að ná upp fyrri orku og lífsgleði. Hana munaði um að geta tekið þátt í sjálfshjálparhópnum því hún hafði ekki lengur efni á að leita sér hjálpar sérfræðinga. Hópurinn hjálpaði henni að átta sig á að ráðskast hafði verið með hana og stolið af henni. Einlægni hennar sjálfrar og heiðarleiki séu góðir kostir og ekki heimska. Hún á enn í vandræðum með að ná endum saman en heldur í vonina um að smátt og smátt komist hún á betri stað.
Í ljósi þess að hér á landi eru ótal þolendur netsvika í sömu sporum og Pam var er vert að velta fyrir sér hvort ekki sé þörf á sjálfshjálparhópum hér. Eldra fólk er í sérlega viðkvæmri stöðu þegar kemur að svikum af þessu tagi bæði vegna þess að oft hefur það ekki tækniþekkingu til að vara sig á ýmsu leiðum sem svikararnir nota og stundum er greiðari leið að tilfinningum einmana fólks einkum þegar haft er í huga að netsvikarar nútímans hafa stundað þessa iðju í áratugi og hafa safnað dágóðri þekkingu á hvernig best er að bera sig að. Eldri einstaklingar eiga sömuleiðis erfiðara með að vinna sig út úr fjárhagsörðugleikum og megi oft ekki við því að missa sparfé eða það öryggi sem fólgið er í góðu húsnæði.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
