Stundum rakna sambönd og tengsl milli fólks upp eiginlega án þess að neinn taki eftir því. Samtölin verða styttri og færri, hætta að snúast um það sem skiptir báða aðila máli og verða að meiningarlausu spjalli um daginn og veginn. Oft er eftirsjá að gömlum vini og alvarlegt ef um fullorðið barn viðkomandi er að ræða eða annan fjölskyldumeðlim. Þetta getur virst óyfirstíganlegt vandamál en stundum er hægt að brúa bilið, skapa aftur andrúmsloft hlýju og nándar. Það getur verið sársaukfullt en þess virði.
Náin sambönd byggja á grunni trausts, skilnings og virðingar milli beggja. Í gegnum árin reynir á og það koma upp ásteytingarsteinar og vandamál, deilur og rifrildi en allt það þarf að leysa. Ef vandamálin ná að safnast upp, ekki er talað út um hlutina eða komist að niðurstöðu um málamiðlun getur komið að því að annar hvor aðilinn gefist upp. Þegar „Tinna“ dóttir „Stínu vinkonu“ hætti að hringja í mömmu sína nema endrum og sinnum hélt hún fyrst að stelpan væri einfaldlega mjög upptekin. Tinna var í námi, í vinnu og með tvö börn, alveg skiljanlegt að hún hefði minni tíma til að sinna mömmu sinni.
En smám saman fór Stína að taka eftir því að samtölin voru innihaldslausari en áður. Tinna var hætt að tala um líðan sína, trúa mömmu sinni fyrir draumum sínum og erfiðleikum. Öllum spurningum var svarað nánast með einsatkvæðisorðum, jú það gekk vel í skólanum, krakkarnir voru hraustir, vinnuveitandinn ágætur, lífið bara fínt. Stína vissi betur. Hún vissi að Tinna hafði áhyggjur af yngri stráknum, að verkefnin í skólanum voru stundum snúin og hún komst ekki áfram í þeim og vinnuveitandinn var sannarlega ekki ágætur.
Hætti að hlusta á dótturina
Stína fór að velta fyrir sér hvort hún hefði sagt eitthvað til að særa dóttur sína. Hafði hún ekki sýnt nægan stuðning? Hvers vegna var komin þessi kaldi tónn í samræður þeirra og fjarlægð á milli mæðgnanna. Og Stína áttaði sig. Í stað þess að hlusta á dóttur sína hafði hún gert lítið úr áhyggjum hennar af drengnum. Hann var bara yndislegi ömmustrákurinn hennar en hvað ef hann var með ADHD eins og Tinna hélt var þá ekki betra að barnið fengi greiningu sem fyrst? Já og verkefnin, Stína hafði aldrei sýnt áhuga á náminu. Hvað var það sem olli Tinnu erfiðleikum? Af hverju stóðu sum fögin ekki opin fyrir henni? Tinna var góður námsmaður. Hafði Stína ekki nennt að setja sig inn í þetta og kannski ræða við dóttur sína um hvernig best væri að leysa úr þessu? Stína var jú, lærð í svipuðu fagi. Og vinnuveitandinn, af hverju hafði hún ekki hvatt dóttur sína til að tala við manninn, krefjast betri framkomu og vinnuaðstæðna?
Margir foreldrar kannast við þetta. Þegar börnin verða fullorðin breytumst bæði þau og við. Oft ákveðum við að einhver þurfi ekki á okkur að halda, að viðkomandi sé sjálfstæður og fullorðin og við einbeitum okkur að öðru. Hættum að rækta gömul samskiptamynstur eða þau virka ekki alltaf jafn vel áður. Fjölskyldufræðingurinn John Gottman lýsir nánum samböndum eins og húsi. Öryggi og traust mynda grunninn, en hæðirnar byggjast upp af góðum samskiptum, gagnkvæmri virðingu og tilfinningalegum tengslum. Þegar sprungur koma í sambandið snýst málið ekki um að rífa allt húsið, heldur að gera við þar sem þess er þörf.
Límið í varanlegum samböndum
Þegar börnin flytja að heiman og hefja eigið líf er auðvelt að halda að við þekkjum þau enn út og inn. En fullorðið fólk þarf að takast á við margskonar áskoranir og ekki allar auðveldar. Allir vilja að á þá sé hlustað, eiga einhvern í lífi sínu sem alltaf er til staðar og sér hver maður er. Þegar spurt er af einlægum áhuga og hlustað af athygli finna allir muninn. Ef gefin eru ráð gefðu þau ekki til að stjórna heldur til að styðja viðkomandi í að taka næsta skref, hugsa málið til enda og finna sína lausn. Oft er gott að spyrja: „Hvernig lítur málið út í þínum augum akkúrat núna?“ eða „Segðu mér frá því sem skiptir þig mestu máli núna.“ „Hefur þú einhverjar áhyggjur einmitt núna?“ Að hlusta á fólk sýnir virðingu og opnar dyr. Þegar manneskja hlustar án þess að dæma, gefur af sér af einlægni og sýnir stuðning stuðlar það að trausti.
Gottman leggur áherslu á að gagnkvæm virðing og kærleikur sé límið í varanlegum samböndum. Þegar einhver er dapur eða vonlítill er gott að beina athyglinni að því sem gengur vel. Segja upphátt: „Ég dáist að því hvernig þú tekst á við þetta.“ Eða: „Ég kann virkilega að meta hvað þú ert umhyggjusöm/umhyggjusamur.“ „Mér finnst þú standa þig ótrúlega vel.“ Uppörvunarorð geta dregið úr spennu og gamalli togstreitu og skapað nýja nálægð.
Þegar erfitt er orðið að tala við einhvern, fjarlægð hefur myndast á milli og andrúmsloftið er ekki gott er auðvelt að draga sig í hlé. Finnast betra að láta þetta vera, bíða eftir að það lagist eða hugsa, þetta er ekki mitt mál, ég gerði mitt besta og nú verður viðkomandi bara að bjarga sér. En með því að rétta fram sáttahönd, mæta með vinarþel sýnir það vilja til að bæta úr og að þú ert ekki hrædd við að taka erfiðu samtölin líka, hlusta á gagnrýni á þig. Kærleikur er öflugur kraftur og sterk taug þegar kemur að tengslum milli manna. Jafnvel lítil skref, eins og skilaboð eða kaffibolli saman, geta opnað dyr að sáttum. Mörg fullorðin börn þora ekki að nálgast foreldra sína á ný fyrr en þau finna að foreldrarnir sýna vilja til að berskjalda sig, viðurkenna að þeim geti orðið á, biðjast fyrirgefningar af auðmýkt og löngun til að skilja viðhorf annarra og sársauka.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
