Gráa húsið eða Gray House eru sjónvarpsþættir sem nýlega voru frumsýndir á Prime Video í segja sögu fjögurra kvenna sem mynduðu njósnanet fyrir norðanmenn meðan á þrælastríðinu stóð. Byggt er á raunverulegum atburðum og konurnar eiga sér allar fyrirmyndir þótt vissulega sé bætt hér við, breytt og lagað svo sagan henti betur dramatískum sjónvarpsþáttum.
Daisy Head í hlutverki Elizabeth Van Lew.
Sagan hefst þegar frjáls þræll, Mary Jane Richards, snýr aftur heim til Richmond í Virginíufylki frá Líberíu. Hún ólst upp á einu af stórhýsum svæðisins en húsmóðir hennar, Eliza Van Lew, hafði leyst alla sína þræla þegar eignmaður hennar dó og ekki nóg með það hún og dóttir hennar Elizabeth eru hluti af, Neðanjarðarlestinni, kerfi velviljaðra hugsjónamanna sem hjálpuðu strokuþrælum komast til Norðurríkjanna.
Þótt ekki sé farið út í það í þáttunum var Líbería tilraun til að koma upp nýlendu frjálsra þræla. Ríkið var stofnað árið 1822 og mörg þúsund leysingjar streymdu þangað en í mörgum tilfellum reyndist þetta ekki það fyrirheitna land sem menn höfðu búist við og heimkoma Mary Jane í þáttunum bendir til að þannig hafi það verið í hennar tilviki.
Kevin Kostner og Morgan Freeman framleiðendur
Það eru þeir Kevin Kostner og Morgan Freeman sem ákváðu að koma þessari sögu í loftið og þeir eru framleiðendur þeirra. Morgan les svo inngang og eftirmála þar sem greint er frá örlögum þeirra kvenna sem urðu fyrirmyndir persónanna í þáttunum. Lífið í aðdraganda þrælastríðsins og eftir það var ekki auðvelt og sérstaklega ekki Suðurríkjamönnum sem ekki voru fylgjandi þrælahaldi og í raun vildu ekki að Suðuríkin klyfu sig frá ríkjasambandinu. Lykilsetning í þáttunum er þegar Mary Jane segir: „Ef við leyfum hinu illa að vera í friði, erum við þá ábyrgar fyrir að það vaxi?“
Til að geta aflað sem mestra og bestra upplýsinga ræður Mary Jane sig í vinnu hjá Jefferson Davis, forseta Suðurríkjasambandsins, og leggur sig daglega í mikla hættu við að afla upplýsinga. Mary Jane fær einnig ómetanlegar upplýsingar frá þrælum og þjónustufólki hinna hvítu stjórnmálamanna í Richmond sem var höfuðborg Suðurríkjanna á þessum árum og miðstöð stjórnsýslu. Eliza og Elizabeth sjá um að koma þeim norður yfir til hershöfðingja Norðurríkjamanna og þær færðu stríðsföngum úr norðrinu mat, töldu í þá kjark og hjálpuðu þeim að flýja. Þegar fram líða stundir fá þær til liðs við sig hórumömmuna í bænum. Hún aflar upplýsinga bæði frá eigin kúnnum og fær stúlkurnar sínar til að gera slíkt hið sama. Sú kona Clara Parish á sér einnig raunverulega fyrirmynd.
Hin raunverulega Elizabeth Van Lew.
Þættirnir eru mjög spennandi, sérstaklega endirinn og engu er spillt þótt það sé upplýst að það sem kemur fyrir Elizabeth þá átti sér raunverulega stað. Hið illa í þessum þáttum er sannarlega djöfullegt og erfitt að gera sér í hugarlund að jafnógeðfelldar persónur hafi raunverulega gengið um götur á þessum árum gefa þeir engu að síður hugmynd um hvernig andrúmsloftið var í Richmond á þessum tíma. Það kemur líka vel fram að hefðu hershöfðingjar Norðurríkjanna hafið árás fyrr á Richmond hefði stríðið ekki þurft að dragast í fjögur ár. Borgin var illa varin og auðvelt hefði verið að koma stjórninni á óvart og taka einfaldlega bústað forseta og hann höndum. Það hefði gert Suðurríkin leiðtogalaus og auðveldað Norðanmönnum að sigra alla mótstöðu. En ef mark má þættina treystu menn ekki þeim upplýsingum sem Elizabeth kom til þeirra og hikuðu því of lengi með að gera innrás.
Hundruð kvenna tók þátt í njósnanetinu
Þessar fjórar konur sem hér er sagt frá voru ekki einar. Hundruðir kvenna mynduðu njósnanetið í Suðrinu og sagt er Ulysses Grant hershöfðingi Norðanmanna hafi sagt að þær hefðu verið hans traustustu bandamenn og án upplýsinganna frá þeim hefði stríðið ekki unnist fyrr en mun seinna og mannfall orðið meira. Þetta voru hugsjónakonur sem höfðu óbeit á þrælahaldi og höfðu barist gegn því á einn eða annan hátt. Konurnar sýndu gríðarlegt hugrekki og oft mátti litlu muna að það sem þær voru að gera kostaði þær lífið. Elizabeth Van Lew er talin hafa verið leiðtogi þeirra og helsti skipuleggjandi njósnahringsins.
Hannah James í hlutverki Clöru Parish.
Sjálf taldi Elizabeth sig ekki njósnara. Hún skrifaði grein í Smithsonian Magazine og þar segir: „Ég veit ekki af hvernig þeir geta kallað mig njósnara fyrir að þjóna landinu mínu innan landamæra þess … fyrir tryggð mína er ég nú brennimerkt njósnari – af eigin landi, fyrir hvað ég var tilbúin að fórna lífi mínu. Er það heiðarlegt og sómasamlegt?“ Eins og þarna kemur fram var hún alla tíð traustur fylgjandi ríkjasambandsins og taldi að Suðurríkin hefðu aldrei átt að kljúfa sig úr því. Elizabeth mátti ekki bara þola að vera kölluð njósnari að stríðinu loknu heldur einnig fyrirlitningu og útskúfun nágranna sinna og fyrrum vinafólks. Að þeirra mati var hún svikari við málstað Suðurríkjanna og þau. Sagt var að hún hefði verið fyrst allra til að draga bandaríska fánann með stjörnunum þá þrjátíu og þremur.
Hún var skipuð póstmeistari í Richmond og vann þar þrekvirki við að endurskipuleggja póstþjónustuna og byggja hana upp með hjálp frjálsra þeldökkra einstaklinga sem hún réð í vinnu. Elizabet dó 25. september árið 1900. Mary Jane Bowser vann sem kennari eftir stríðið en Eliza dó meðan á því stóð og Clara Parish sömuleiðis. Hún var tekin af lífi fyrir njósnir. Hún var grafin í ómerktri gröf og enginn veit nákvæmlega hvar hún var jarðsett.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
