Allir vita að hve mikilvægt það er að gæta orða sinna en stundum er ákaflega erfitt að greina á milli þess sem er viðeigandi og óviðeigandi. Þegar um stórfréttir er að ræða innan fjölskyldunnar eða vinahópsins hefur það kostað suma stöðu sína innan hópsins að segja frá of fljótt eða segja röngum aðilum. Lítum á þetta.
Hver á t.d. segja frá því þegar von er á barni? Foreldrarnir auðvitað, þetta er augljóst en hvaða reglur gilda þegar foreldrarnir hafa sagt afa og ömmu frá? Mega þau þá segja öllum öðrum í fjölskyldunni, vinum sínum, kunningjum og kaupmanninum á horninu? Það er alls ekki víst. Kannski vildu foreldrarnir sjálfir færa öllu þessu fólki fréttirnar eða bara bíða með það aðeins lengur. Að afi og amma hafi hlaupið á sig þegar svo ánægjulegar fréttir berast er skiljanlegt en getur verið erfitt að fyrirgefa.
Tökum fleiri dæmi vinur eða vinkona segir þér frá óvæntu fjárhagslegu happi. Segir þú öðrum frá? Ekki er alltaf víst að viðkomandi biðji þig að þegja. Kannski telur hann að á milli ykkar ríki trúnaðarsamband og það eigi að vera þér ljóst að hann vill ekki að fréttirnar berist út. Hið sama á við ef vinur eða vinkona leitar til þín í fjárhagsörðugleikum. Í tilfellum sem þessum er auðvitað best að spyrja hvort þetta sé leyndarmál eða ekki og auðvitað þegja frekar en segja frá bara til að vera öruggur. Þess eru nefnilega þónokkur dæmi að einmitt mál af þessu tagi hafi kostað manneskjur vináttuna.
Hvað með heilsufarsvanda?
Hvað með heilsufarsvandamál? Megum við segja frá því ef við vitum að Jói mágur sé nýkominn úr hjartaaðgerð? Eða ef Sigga systir var að greinast með sykursýki? Hvað með efnaskiptaaðgerðir eða þyngdarstjórnunarlyf, er það okkar að segja frá því sem við vitum um vini okkar hvað það varðar? Já og hvað með andleg veikindi er það eitthvað sem við eigum ræða? Um allt þetta gildir að vita fyrirfram hvað einstaklingurinn sjálfur er tilbúinn að vera opinn með sín mál. Auðvitað er skiljanlegt að af og til segi fólk óvart frá einhverju sem strangt til tekið var ekki þeirra að tala um. En við vitum aldrei hvernig það hittir aðra fyrir. Þér kann að finnast það lítið mál þótt allir viti að Maggi hafi grennst svona vegna þess að hann fór í hjáveituaðgerð eða að Stína hafi látið taka augnpokana hjá lýtalækni. En Magga og Stínu kann að finnast þetta eingöngu þeirra mál og þú hafa svikið þau illilega með að segja frá.
Þegar okkur verður á að missa stjórn á munninum og kjafta því sem við áttum ekki að kjafta er alltaf okkar að biðjast afsökunar, af einlægni og undanbragðalaust. Samkvæmt bandarískum siðaráðgjafa í gamalli grein tímaritinu Reader’s Digest er það er ekki afsökun að þú hafir ekki verið beðinn sérstaklega fyrir eitthvað. Ef þú átt í nánum samböndum að vita að það sem vinur þinn segir þér fer ekki lengra fyrr en þú ert viss um að hann sé sjálfur tilbúinn að ræða það. Sennilega finnst okkur flestum þetta skiljanlegast þegar um er að ræða einhverjar góðar fréttir. Að það sé barnsvon eða einhver hafi fengið góða vinnu, trúlofað sig eða fengið stöðuhækkun. Okkur finnst þetta svo frábært og engin ástæða til að liggja á því hversu frábær þessi einstaklingur er og hve vel honum gengur. En þetta voru ekki þínir fréttir og þess vegna ekki þitt að segja frá.
Hvað með það þá þegar þetta er algjörlega öfugt? Eitthvað hræðilegt hefur gerst, einhver látist, viðkomandi greinst með alvarlegan sjúkdóm, óvænt misst vinnuna eða hjón ákveðið að skilja. Kannski finnst okkur að viðkomandi þurfi hjálp og stuðning og við viljum kalla vinina saman og gefa öllum færi á að sýna hve mikils þeir meti einstaklinginn, kom þeim til hjálpar. Í slíkum tilfellum er þetta alltaf vel meint en engu að síður ætti að fara varlega. Kannski er viðkomandi ekki á þeim stað að hann geti og vilji þiggja hjálpina.
Það fer alltaf lengra
Þjóð veit þá þrír vita segir máltækið og þótt þú segir einhverjum sem þú treystir er mjög líklegt, já eiginlega óhjákvæmilegt að fréttirnar berist út og séu jafnvel komnar út um allt áður en þú veist af. Nú og svo er alltaf hætta á að næsti maður barni söguna og fyrr en varir að sagan af hjáveituaðgerð Magga orðin að meiri háttar skurðaðgerð með rosalegum aukaverkunum. Þegar það gerist verður fyrirgefning erfiðari og í sumum tilfellum ekki möguleg.
Hvernig horfir þetta við ef það sem við segjum frá snertir ekki vin þinn eða vinkonu heldur til dæmis börnin þeirra? Að einhver þeim nákominn er farinn að vera með manneskju sem þú veist að hefur gerst brotleg í nánu sambandi? Eða ef vinur þinn eða vinkona hefur hleypt inn á heimili sitt manneskju sem þú veist að á ljóta sögu? Eigum við þá að segja frá? Já, í flestum tilfellum myndi það gilda.
En svo er alltaf hættan á að við höfum ekki rétt fyrir okkur. Það sem við heyrðum var bara slúður eða illmælgi óvinar þess sem um ræðir. Getum við þá lifað við að hafa valdið skaða?
En hér eru nokkur atriði sem maður ætti alltaf að hugsa um áður en maður segir frá einhverju:
- Hversu náin eruð þið, þú og sá sem fréttin snýst um: Því nánari sem þú ert einstaklingnum því varlegar verður þú að fara. Trúnaðartraustið er meira og þess vegna líklegra að þér hafi verið sagt eitthvað sem enginn annar veit og á ekki að vita strax. Spurðu hvort þú megir segja frá.
- Hvers vegna hefur ekki verið sagt frá þessu fyrr? Er manneskjan að bíða eftir rétta augnablikinu eða er þetta eitthvað sem hún ætlar sér ekki að segja frá? Þetta er lykilspurning að spyrja sig. Ef viðkomandi er með í bígerð að segja frá við eitthvert tilefni má alls ekki eyðileggja það og ef ekkert svoleiðis er á dagskrá þá ætti maður alltaf að hugsa sig vel um áður en maður segir frá. Ef einhver hefur engum sagt þetta fyrr er oftast einhver ástæða fyrir því.
- Hvers konar frétt er um að ræða? Mikill munur er að segja frá hvort manneskja er ófrísk eða hvort hún glími við heilsufarsvandamál. Barnsvonin verður öllum ljós fyrr eða síðar en alls ekki víst að neinn þurfi nokkru sinni að vita að einhver eigi við vanheilsu að stríða. Hið sama gildir um fjármál. Í raun kemur engum öðrum við hvort þú sér vel eða illa staddur/stödd fjárhagslega. Það er sama hversu vel meinandi manneskja er upplýsingar af þessum toga eru ávallt einkamál þess einstaklings sem þær eiga við og hans að ákveða hver fær aðgang að þeim. Ef manneskjan hefur ekki talað um þetta við aðra ber þér að þegja.
Farðu vel með líf annarra
Það er ástæða fyrir því að til eru svo mörg orðtök og málshættir sem hvetja fólk til að gæta orða sinna og hafa aðgát í nærveru sálar. Gullna reglan er að einkalíf annarra ber ætíð að virða og betra að vera of varkár en of hirðulaus um tilfinningar annarra. Það er því sama hversu spennandi fréttir maður hefur fengið eða hversu alvarlegar þær eru og þú vel meinandi aldrei segja frá nema þú sért viss um að það megi. Það er hægt að særa fólk mjög illa með því að leka um það upplýsingum sem það hefði sjálft viljað halda fyrir sig.
Steingerður Steinarsdóttir ritstjóri Lifðu núna skrifar.
