Gísli Árnason og Tryggvi Árnason eru í áhugamannafélaginu sem hvetur til varðveislu eyðibýla.
Á Íslandi er að finna fjölda eyðibýla sem öll geyma forvitnilega sögu og marga þyrstir að vita meira um. Nokkrir félagar, sem flestir eiga tengingu við Hornafjörð, ákváðu fyrir 15 árum að stofna áhugamannafélag og safna upplýsingum um eyðibýli á Íslandi, fjölda þeirra og núverandi ástand. Þetta eru þeir Garðar Jónsson, Gísli Sverrir Árnason og Tryggvi Árnason sem allri störfuðu saman hjá fyrirtækinu R3-Ráðgjöf. Þá bræðurnir Sigbjörn og Árni Kjartanssynir arkitektar hjá Glámu-Kími og loks Ómar Bjarki Smárason jarðfræðingur hjá Stapa-jarðfræðistofu. „Upphaflega kom hugmynd um þetta fram hjá Ómari Bjarka og eftir nokkra fundi hópsins ákváðum við að láta reyna á það hvort hægt væri að búa til rannsóknarverkefni sem miðaði að því að skrásetja eyðibýli um allt land,“ segja þeir Gísli Sverrir og Tryggvi. Ómar Bjarki hafði unnið að jarðfræðirannsóknum og jarðhitaleit á Hornafirði en hinir ólust þar upp eða bjuggu um lengri eða skemmri tíma.
Rif á Melrakkasléttu, mjög reisulegt hús en ágangur sjávar var að éta húsið og landið upp. Fyrirhöfnin við að reisa húsið á þessum stað hefur verið ómæld en fólkið neyddist til að flytja burt.
Háskólanemar ráðnir
„Okkur tókst að koma þessu á laggirnar og fyrsti áfanginn í rannsókninni var unninn sumarið 2011. Þá höfðum við fengið svolitla styrki í verkefnið og munaði þar mestu að Nýsköpunarsjóður námsmanna sýndi þessu verkefni strax áhuga. Sjóðurinn gerði okkur kleift að ráða fimm háskólanema til þess að fara um landið fyrsta sumarið og skrásetja eyðibýli. Áhugi stúdentanna sem völdust til starfa var mikill og efldist um leið og þau byrjuðu að vinna með okkur og það varð sannarlega til þess að styrkja verkefnið og gera hugmyndina að veruleika,“ segja þeir. „Fleiri stúdentar unnu svo með okkur næstu sumur og út komu sjö bækur þar sem er að finna myndir og upplýsingar um fjölda eyðibýla.“
Reimleikar ástæða brottflutnings
Grundarhóll á Fjöllum.
„Við skráningu á stærð og ástandi húsanna heyrðu stúdentarnir ýmsar sögur af því af hverju einstök býli höfðu lagst í eyði og í ljós komu merkilegar sögur,“ segja þeir Gísli Sverrir og Tryggvi. „Algengasta ástæðan hefur líklega verið hinar miklu breytingar í búskaparháttum Íslendinga á 20. öld. Tækjavæðingin kom í sveitirnar og þá var ekki eins mikil þörf fyrir stórar fjölskyldur á hverjum bæ auk þess sem minni jarðir urðu óhagkvæmar.“ En það er ekki ýkja langt síðan mörg þessara húsa voru yfirgefin. Býlin voru oft utan alfaraleiðar og yngri kynslóðir búnar að kynnast öðrum og þægilegri lífsháttum í þéttbýlinu en buðust í sveitunum og sættu sig síður við einangrunina.
En það voru ýmsar fleiri ástæður nefndar og oftar en einu sinni komu í ljós sagnir af því að jafnvel heilleg og reisuleg hús hafi verið yfirgefin vegna reimleika sem íbúarnir urðu varir við. Í húsunum hafði jafnvel ekki verið búið nema mjög skamman tíma en svo mikið kvað að reimleikunum að enginn treysti sér til að búa í húsinu.
„Húsin eru mörg merkilega heilleg utan og innan en um mörg þeirra hefur leikið loft þegar gluggar hafa brotnað o.s.frv. svo að mygla hefur ekki náð að granda þeim.“
Yfirgefin hús
Í upphafi rannsóknarinnar skilgreindu félagarnir orðið eyðibýli sem „yfirgefið hús“ en ekki „jörð sem sem er komin í eyði“ eins og
Suðurhús í Suðursveit.
segir gjarnan í orðabókum. Þeir voru því fyrst og fremst að leita að þeim hluta menningararfsins sem fólst í yfirgefnum húsum í sveitum sem geymdu sögu af búsetu. Skilyrði fyrir að hús kæmist í skráningu var að í því væru að minnsta kosti uppistandandi flestir veggir. ,,Sum húsanna voru í mjög góðu ástandi en önnur komin að hruni. Við héldum verkefninu áfram í fjögur sumur og fengum árlega styrk frá Nýsköpunarsjóðnum til að ráða háskólastúdenta. Þeim fjölgaði á hverju ári sem þýddi að við komumst yfir meira landsvæði. Krakkarnir voru mörg hver við arkitektúrnám í Listaháskóla Íslands en komu líka úr þjóðfræði, fornleifafræði, sagnfræði, félagsfræði og fleiri greinum í Háskóla Íslands. Við settum engin skilyrði um námsgrein en þessi vinna nýttist þeim mörgum í námi sínu og þau fengu öll mikinn áhuga á verkefninu.“
Komandi kynslóðir og menningararfurinn
Þeir Gísli Sverrir og Sigbjörn Kjartansson voru leiðbeinendur stúdentanna sem unnu í verkefninu. „Við byrjuðum oft á að taka hópinn með í prufuferð og þurftum ekki að fara lengra en aðeins út fyrir bæinn, eins og
út á Vatnsleysuströnd eða upp í Hvalfjörð, til að finna hús sem við gátum notað sem dæmi. Þar byrjuðum við að sýna þeim hvernig skráningin ætti að fara fram og eftir það stóðu þau nokkuð á eigin fótum og höfðu bara stuðning hvert af öðru. Þau söfnuðu ítarlegum upplýsingum um hverja sveit sem átti að heimsækja og þannig gátu þau búið sér til ákveðinn leiðarvísi sem þau fóru svo eftir þegar þau héldu í rannsóknarvinnuna úti á landi. Þau tóku mikinn fjölda ljósmynda af hverju húsi og við birtum valdar myndir í ritunum sem við gáfum út. Þar fær hvert hús sína síðu með texta og myndum,“ segja þeir Gísli Sverrir og Tryggvi.
Húsin endurgerð
Múlakot í Fljótshlíð. Nú hafa eigendur ákveðið að gera húsin upp.
Nokkur húsanna, sem voru skráð í verkefni áhugamannafélagsins, hafa nú verið gerð upp í heild eða að hluta. Þar má nefna Múlakot í Fljótshlíð. „Í Múlakoti er stórt og glæsilegt hús en þess beið engin sérstök framtíð.
Þar var stórbýli, veitinga- og gistiaðstaða, samgöngumiðstöð og fleira áður því rútan stoppaði alltaf þar. Húsið var yfirgefið 1996 en fyrir nokkrum árum var stofnað um það sjálfseignarstofnun og nú er unnið að því að gera það upp. Við vitum að fleiri hús sem við tókum fyrir hafa nú verið gerð upp en kostnaðurinn við slíkt er auðvitað mikill. Oft eru eigendurnir mjög margir og erfitt að stilla stóran hóp saman um slík verkefni.“
Stúdentum fjölgaði
Fyrsta árið, sem háskólastúdentarnir söfnuðu upplýsingum var aðeins tekinn fyrir einn landshluti en hin árin þrjú gátu þeir tekið tvo landshluta fyrir því ungmennunum fjölgaði ört. „Þau voru í nokkrar vikur á hverju sumri að fara um hvert landsvæði og skráðu hvert einasta hús sem féll undir skilgreiningu okkar á „eyðibýli“ og ekki hafði verið tekið til annarra nota. Húsin urðu 750 talsins þegar upp var staðið og stúdentunum þótti nokkuð til um að fá að vera þátttakendur í skráningu á þessari sögu og báru fullt skynbragð á að hún mætti ekki glatast. Við erum þess vegna bjartsýnir á að komandi kynslóðir hafi skilning á að þessi þjóðarverðmæti muni varðveitast eftir því sem raunhæft er hverju sinni,“ segja þeir Gísli Sverrir og Tryggvi.
Kynntu sér hvernig nágrannaþjóðirnar gera
Dæmi úr riti um eyðibýlin en þar er að finna texta og myndir af hverju býli.
Þeir félagarnir ákváðu að kynna sér hvernig nágrannaþjóðir okkar fara með fjársjóðinn sem eyðibýli og yfirgefin hús eru og komust að því að víða er mikil virðing borin fyrir slíkum menningarverðmætum. Þeir fóru til Svíþjóðar, Noregs og Skotlands og hittu þar fyrir fólk sem vann hjá stofnunum sem héldu utan um þessi málefni. ,,Þar var unnið að því að halda við verklaginu við að halda húsunum í upprunalegu formi og varðveita söguna,“ segir Tryggvi. ,,Þar er líka leiðbeiningastöð fyrir þá sem vildu gera þessi hús upp og styrkir veittir til þess. Stundum eru til opinberar stofnanir sem eiga þessi hús og hafa gert þau upp og leigja þau síðan út og þá er búið að bjarga miklum verðmætum.
Við gistum til dæmis í 400 ára gömlu timburhúsi í Noregi sem var búið að gera upp. Úti var 17 stiga frost en inni mjög notalegt. Salernisaðstaðan var að vísu í útihúsi sem var heldur ónotalegt fyrir nútímamanninn,“ segja þeir og brosa. ,,Margt gott hefur verið gert til varðveislu gamalla húsa hér á landi svo sem á vegum Minjastofnunar, Minjaverndar, einstaklinga og sveitarfélaga. Norðmennirnir hafa auðvitað meira fjármagn en við í slíka varðveislu en það er mjög sorglegt að horfa upp á verðmæt og falleg hús glatast hér á landi því í þeim felst svo mikil saga,“ segja þeir.
Ritin urðu sjö talsins
Þórisdalur í Lóni.
Ritin sem þetta áhugamannafélag hefur gefið út eru orðin sjö talsins og þau prýða gífurlega fallegar myndir og stuttur texti um hvert eyðibýli. Rannsóknin nær til 750 húsa sem eru langflest í sveitum en nokkur tengdust þéttbýli. Svona vinna kostar eðlilega mikla fjármuni og takmörk eru fyrir því sem áhugafólk getur gert. Þeir félagarnir hafa allir gífurlegan áhuga á menningarminjum og varðveislu sögunnar og voru reknir áfram af einskærum áhuga og ástríðu. Stór hluti kostnaðarins við verkefnið lenti á fyrirtækjum þeirra félaganna. „Við ákváðum að halda áfram og klára allt landið og það tókst,“ segja þeir stoltir og við hin njótum góðs af þrjósku þeirra að gefast ekki upp.
Áhugafólk kaupir ritin
„Ritin hafa verið að seljast töluvert, ýmist stök hefti eða ritsafnið allt sem er selt í sérstakri öskju. Við lítum svo á að við höfum komið af stað verkefni sem vekur áhuga margra og að upplýsingarnar muni nýtast Íslendingum á margvíslegan hátt.
Hægt er að kynna sér eyðibýlaverkefnið betur á www.eydibyli.is og á Facebook er einnig síðan Eyðibýli á Íslandi (https://www.facebook.com/Eydibyli) með fjölda ljósmynda og upplýsinga.
ooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooo
Viðhorf unga fólksins:
SKEMMTILEGASTA VINNAN OG HEFUR NÝST GEYSILEGA VEL
Bergþóra Góa Kvaran er arkitekt og ein úr hópi námsmanna sem vann að eyðibýlaverkefninu með námi í Listaháskólanum.
Hópur ungra námsmanna vann eyðibýlaverkefnið með áhugamannafélaginu og í ljós kom að sú vinna varð þeim ómetanleg þegar upp var staðið. Þetta unga fólk fékk að kynnast menningararfi sem ekki voru í skólabókum þeirra og voru sannarlega víðsýnni eftir þá reynslu. Þau komust auðvitað að því að væntingar forfeðra okkar til þess að lifa af byggðust á einhverju allt öðru en okkar í dag og við hugsum almennt lítið um.
Ein úr hópnum er Bergþóra Góa Kvaran en hún var þá í BA námi í arkitektúr í Listaháskólanum. Hún segir að reynslan sem hún hafi öðlast í eyðibýlavinnunni hafi nýst sér verulega mikið í allri vinnu sem hún hafi tekið sér fyrir hendur eftir það og sé mjög dýrmæt. Bergþóra starfar nú hjá Umhverfis- og Orkustofnun við að Svansvotta byggingar en hún segist alltaf hafa viljað vinna við það sem er til staðar en ekki rífa og byggja nýtt. Virðing fyrir því gamla sé svo mikils virði og sé of oft litið fram hjá.
Bergþóra Góa var á fyrsta ári í Listaháskólanum þegar hún heyrði af verkefninu. Hún segir mikla ásókn hafa verið í að komast að við eyðibýlaverkefnið en hún komst að strax annað árið og var með eftir það. ,,Þetta er skemmtilegasta vinna sem ég hef tekið þátt í,“ segir Bergþóra brosandi. „Ég missti af fyrsta árinu þegar Suðurlandið tekið fyrir en svo skiptum við landshlutunum með okkur og í hópnum fjölgaði þegar á leið og verkefnið fékk frekari styrki. „Við gerðum þetta þannig að við vorum með kort þar sem eyðibýli voru merkt inn á. Við ókum upp að hverju einasta bæjarstæði og stundum var þar bara rúst að finna en stundum mjög heilleg hús. Viðmiðið var að það væru fjórir uppistandandi húsveggir til að húsin væru skráð. Sum býlin voru mjög afskekkt og þá fórum við heim að nágrannabæjum og fengum upplýsingar, stundum frekar litlar en stundum mjög miklar,“ segir Bergþóra.
Kynntust gamla Íslandi
Húsið stendur við Kjalveg við Hellissand. Svona komu krakkarnir að húsinu en engu líkara er en íbúarnir hafi farið fyrirvaralítið.
Heimsóknir unga fólksins á bæina segir Bergþóra að hafi verið óborganlega skemmtilegar þar sem gestrisni heimafólksins hafi sannarlega verið í anda gamla Íslands. „Stundum komum við að húsum þar sem enginn var og fundum út að var í eigu ríkisins eða sveitarfélagsins eða mjög margra einstaklinga. Ég man eftir einni heimsókninni í Laxamýri í Aðaldal. Þar vorum við í marga klukkutíma í ótrúlega skemmtilegu spjalli. Í algerum undantekningartilfellum vildi fólk ekki tala við okkur. Stundum var sagan á bak við að húsið hafi verið hætt að nota vegna ýmissa ástæðna en jörðin enn nýtt. Í öðrum tilfellum var ástæðan sú að eigendurnir hafi verið svo margir að erfitt hafi verið að koma sér saman um hvað væri best að gera en einnig gat landfræðileg staðsetning spilað inní af hverju húsin voru yfirgefin. Mjög algengt var að nýtt hús hafi verið byggt og gamla húsið síðan verið notað sem geymsla.
Langanes í sérflokki
Bergþóra nefnir eitt áhrifamesta eyðibýlið sem hún kom hafi komið að við skráningu hafi verið á Skálum á Langanesi. „Lengi vel var aðkoman að býlinu einungis sjóleiðina því þangað lá ekki vegur. Þegar lifnaðarhættirnir breyttust og vegurinn var lagður var aðkoman enn ótryggari því ekki hafi verið hægt að halda veginum opnum yfir mestu veðramánuðina. Þá voru forsendur fyrir ábúð
Hanhóll í Syðridal við Bolungarvík.
brostnar og býlin lögðust í eyði. „Mér þótti óþægilegt þegar við komum að eyðibýlum þar sem enn voru uppábúin rúm og búið að leggja á borð. Þá reyndum við að fá sögurnar á bak við sem oft tókst og var mjög lærdómsríkt fyrir okkur. Heiði á Langanesi og Rif á Melrakkasléttu eru líka minnisstæð eyðibýli.
Rif fór í eyði af því ágangur sjávar var að éta húsið og landið í kring upp. „Það tók okkur 40 mínútur að komast að húsinu fótgangandi og maður getur rétt ímyndað sér erfiðleikana við öll aðföng. Samt bjó fólk þarna og það er svo stutt síðan í raun og veru.
Bergþóra er ein þeirra ótrúlega heppnu sem fékk að kynnast gamla Íslandi á þennan hátt og er þakklát fyrir að mennirnir á bak við áhugamannafélagið um eyðibýlin hafi ráðist í þetta merkilega verkefni.
Sólveig Baldursdóttir, blaðamaður Lifðu núna skrifar.
